A SELJUK ARCHITECTURAL RELIC THAT CHALLENGES HISTORY: NIGDE ALAEDDIN MOSQUE

Öz

Following the victory at the Battle of Manzikert, thanks to the contributions of the Turkish principalities and the Anatolian Seljuk State, the Anatolian region quickly became a Turkish homeland. Especially during the Anatolian Seljuk State, Anatolian cities were meticulously developed, and significant construction projects were undertaken in many places, leaving a Turkish mark on the region. Niğde, in this context, is one of the cities adorned with unique examples of Seljuk architecture, becoming a Turkish homeland. Undoubtedly, one of the most important Seljuk architectural works in the city is the Alaeddin Mosque. The Alaeddin Mosque is a Turkish seal inscribed on Niğde by the Anatolian Seljuk State. The mosque is one of the most important indicators of the Seljuk State's artistic achievements. The Alâeddin Mosque, which was built in 1223 by Zeyneddin Beşâre, the Governor of Niğde at the time, to Sıddık and Gazi masters, is a rectangular building built entirely of stone at a dominant point of the city. The mosque has two entrance gates, the main entrance gate faces the east facade and the other gate faces the north facade. The mosque is completely covered with stone and there are three domes on the south side. The crown gate facing the east side of the mosque is a very beautiful example of Seljuk motifs embroidered on stones. The geometric ornaments in the interior of the mosque, the stonework of the mihrab, the different patterns and figures on each elephant leg, the female figure formed by the shadow falling on the entrance door on the east side at certain times of the day make the mosque unique. The study utilizes archival documents, historical chronicles, travelogues, studies on mosque architecture, and fieldwork. The aim of the study is to uncover the historical development of the Niğde Alaeddin Mosque, one of the most important architectural monuments of the Anatolian Seljuk State and still standing today.

Anahtar Kelimeler

• Nigde
• Mosque
• Zeyneddin Besare
• Alaeddin Keykubat
• Anatolian Seljuk State

TARİHE MEYDAN OKUYAN BİR SELÇUKLU MİMARİ YADİGÂRI: NİĞDE ALÂEDDİN CAMİİ

Öz

Malazgirt savaşının kazanılmasından sonra Türk Beylikleri ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin katkılarıyla Anadolu coğrafyası, kısa süre içerisinde Türk yurdu haline gelmiştir. Özellikle Anadolu Selçuklu Devleti zamanında Anadolu’nun şehirleri ilmik ilmik işlenmiş, pek çok yerde önemli imar faaliyetleri gerçekleştirilerek bölgeye Türk mührü vurulmuştur. Niğde’de bu bağlamda Selçuklu mimarîsinin essiz örnekleriyle donatılarak Türk yurdu haline getirilen şehirlerden biridir. Şüphesiz şehirde bulunan en önemli Selçuklu mimarî eserlerinden birisi Alâeddin Cami’sidir. Niğde Alâeddin Cami’si Anadolu Selçuklu Devleti’nin Niğde’ye taşla vurduğu bir Türk mührüdür. Cami, Selçuklu Devleti’nin sanat alanında ulaştığı meziyetin en önemli göstergelerinden biridir. Dönemin Niğde Valisi Zeyneddin Beşâre tarafından Sıddık ve Gazi ustalara 1223 yılında yaptırılan Alâeddin Camisi; dikdörtgen planlı, tamamen taştan inşa edilmiş ve şehrin hâkim bir noktasında yer alan bir yapıdır. Caminin iki giriş kapısı olup ana giriş kapısı doğu cephesine, diğer kapısı ise kuzey cephesinde yer almaktadır. Caminin üstü tamamen taşla örtülü olup güney tarafında üç tane kubbe bulunmaktadır. Caminin doğu tarafına bakan taç kapısı, Selçuklu motiflerinin taşlara nakşedilmiş çok güzel bir örneğini oluşturmaktadır. Caminin iç kısmındaki geometrik süslemeler, mihrabın taş işçiliği, her bir ayakta yer verilmiş olan farklı desen ve figürler, günün belli saatlerinde doğu cephesindeki taç kapıya düşen gölgenin oluşturduğu kadın figürü camiyi benzersiz kılmaktadır. Çalışmada arşiv belgelerinden, tarihi kroniklerden, seyahatnamelerden, cami mimarîsi hakkında yapılan çalışmalardan ve bizzat sahada yaptığımız incelemelerden istifade edilmiştir. Çalışmada, Anadolu Selçuklu Devleti’nin en önemli mimarî eserlerinden biri olan ve günümüzde hala dimdik ayakta duran Niğde Alâeddin Camisinin tarihi gelişiminin gün yüzüne çıkartılması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Niğde
• Cami
• Zeyneddin Beşare
• Alaeddin Keykubat
• Anadolu Selçuklu Devleti

Kaynakça

1. AKYÜREK, Sudem, GÖBEL, Tobrak ve AKYOL, Cüneyt, “Niğde Alâeddin Camii Mimari Unsurların STEM/STEAM Yaklaşımı Bakımından İncelenmesi”, Bilim Armonisi, 4(2), ss. 36-44.
2. AKŞİT, Ahmet, “Türkiye Selçukluları Devrinde Niğde Vilâyetinin Alt Birimleri ve Sınırları”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 21 (2007), ss. 125-133.
3. AKŞİT, Ahmet, “Selçuklu Devri Niğde’sinde Sosyal Tabakalar”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 25, (2009), ss. 39-51.
4. ARIK, Feda Şamil, “Türkiye Selçuklu Devleti’nde Siyaseten Katl (1075-1243)”, BELLETEN, 63, S. 236 (Nisan 1999), ss. 43-94.
5. BULUT, Mustafa, Selçuklu Çizgileri: Anadolu Selçuklu Geometrik Kompozisyonları, İnkılâb Basım Yayım, İstanbul 2019.
6. ÇETİNTAŞ, Özgür, OYMAN, Naile Rengin, “Hat Sanatında Bir Yazı Türü Olarak Selçuklu Sülüsü (Dini Mimari Eserler Örnekleminde Bir Değerlendirme)”, Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 2017, ss. 444-476.
7. DOĞAN ŞAMAN, Nermin, “Selçuklu Döneminde Siyasi ve Bani Kimliği ile Zeyneddîn Beşâre”, Turkish Studies, 9(10), ss. 957-976.
8. DOĞAN ŞAMAN, Nermin, “Niğde’deki Türk Dönemi (13-15.Yüzyıl) Yapılarında Taç Kapı-mihrap Tasarımı ve Bezeme İlişkisi”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 30(1), ss. 115-140.

9. EKİZ, Mehmet, Niğde Alâeddin Camii’nin Anadolu Selçuklu Mimarisi İçerisindeki Yeri ve Önemi, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi), Niğde 1998.
10. ERTUĞRUL, Ali, Niğdeli Kadı Ahmed’in El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk’ı, C.1, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 2015.
11. ÖNKOL ERTUNÇ, Çiğdem, Anadolu Selçuklu Dönemi Taçkapılarında Tezyinat, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Isparta 2016.
12. ÖNKOL ERTUNÇ, Çiğdem, “Anadolu Selçuklu Dönemi Taçkapıları Süsleme Şeritlerinde Tezyinat”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 5 (Mart 2016), ss. 114-131.
13. ERYAMAN, Mustafa, “Niğde Alâeddin Camisine Dair Bazı Yeni Bulgular”, Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 8(6), ss. 436-445.
14. GABRİEL, Albert, Niğde Türk Anıtları, çev. Ahmed Akif Tüfenk, Bengi Matbaası, Ankara 1962.
15. İBNİ BİBİ, El Evamirü’l-Ala’iye Fi’l-Umuri’l-Ala’iye (Selçuk Name), C.1, çev. M. Öztürk, T.C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, Ankara 1996.
16. KATOĞLU, Murat, “13-Yüzyıl Konyasında Bîr Cami Grubunun Plân Tipi Ve “Son Cemaat Yeri””, Türk Etnografya Dergisi, (59), 1967, ss. 81-100.
17. MATRAKÇI NASUH (Nasuh’us Silahi), Beyanı Menazili Seferi ‘Irakeyn-i Sultan Sülayman Han, çev. Hüseyin Yurdaydın, 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1976.
18. PARLA, Canan, I. Alâeddin Keykubat Dönemi Yapılarında Biçim ve Estetik, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara 1997.
19. PARLA, Canan, “Alâeddin Keykubad Dönemi Işığında Anadolu Selçuklu Devletinde Yapı Organizasyonu”, Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(3), 2002, ss. 251-285.
20. PARLA, Canan, “Sivas I. İzzeddin Keykavus Şifahanesi ve Niğde Alâeddin Camii’nin Simge Dili”, Erdem, 14(41), 2004, ss. 59-78.
21. ORAL, Zeki, “Niğde Tarihi”, Akpınar Dergisi, s. 2, 1934, ss. 6-10.
22. ÖCAL, Tülay, ALTUNER, Huriye, “The Importance of Historical and Cultural Heritage of Niğde in Terms of Cultural Geography”, Current Urban Studies, 2(1), ss. 74-82.
23. ÖGEL, Semra, Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı, 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 1987.
24. ÖNGE, Yılmaz, “Anadolu’nun Türk-İslâm Devri Yapılarında Enteresan Bazı Taş Kemer ve Tonozlar”, Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, (9), 1978, ss. 321-336.
25. ÖZKARCI, Mehmet, Niğde’de Türk Mimarisi, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 2001.
26. SAFRAN, Mustafa, “Alaettin Keykubat’ın Otorite Anlayışı ve Ümera Katli Meselesi”, Selçuk Dergisi, S.3, I (Alaettin Keykubat Özel Sayısı), Haziran 1988, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yay., Konya 1988, ss. 97-103.
27. SÖNMEZ, Saim, Anadolu Türk İslam Mimarisinde Sanatçılar, Türk Tarih Kurumu Yayınevi, Ankara 1995.
28. ŞAHİN, Mustafa Kemal, “Afşin Eshabı Kehf Rıbatı ile Niğde Alâeddin Camisi Taçkapıları Üzerine Bazı Yorumlamalar”, International Journal of History, V(10), Issue 6, 2018, ss. 143-174.
29. ÜLKÜTAŞIR, M. Şakir, “Sinop’ta Selçukîler Zamanına ait Tarihî Eserler”, Türk Arkeoloji Dergisi, (5), 1949, ss. 121-151.
30. TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi, İstanbul 1984.
31. YILDIZ, Sibel, “Alâeddin Camii”, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/Alâeddin-camii-nigde, 24.09.2025, 22.17.