THE GEOPOLITICS OF RIVERS: THE LYNCH COMPANY AND ANGLO-OTTOMAN POWER STRUGGLES IN THE TIGRIS-EUPHRATES BASIN (19TH CENTURY)

İngiltere, XIX. yüzyılın başlarında Hindistan’a ulaşım konusunda en kısa ve güvenli rota olarak Irak su yolları üzerinde Basra Körfezi’ne çıkan güzergâhı kullanmayı tasarladı. İngiltere’nin bu konuda yaptığı çalışmalar, aynı zamanda Irak’ın sömürge hâline getirilmesi için de bir altyapı oluşturmaktaydı. Osmanlı Devleti, uluslararası ilişkilerdeki sıkışık durumundan ve ekonomik çöküntü içinde bulunmasından dolayı İngiltere’nin ittifakına muhtaç olduğu için, İngilizlerin bu projesine açıktan tavır koymayı başaramadı. Makalede İngiltere’nin Irak’a nüfuz siyaseti, Lynch Şirketi (The Euphrates and Tigris Steam Navigation Company) çerçevesinde ele alınacak; Osmanlı idaresinin Irak’ta İngiltere ile I. Dünya Savaşı’nın patlak verdiği 1914 yılına kadarki süreçte bu şirket üzerinden verdiği mücadele aydınlatılmaya çalışılacaktır. Zira İngiltere, Irak’a siyasi ve ekonomik nüfuz aracı olarak, görünürde ticari bir işletme olan Lynch Şirketi’ni kurmuş ve bu şirket üzerinden amacını gerçekleştirmeye çalışmıştır. Bu dönemde Dicle ve Fırat Nehirleri üzerinde yürütülen taşımacılık faaliyetleri, İngilizlere sadece ticari çıkarlar sağlamadı. Bunun yanında, Lynch Şirketi üzerinden Irak’ın beşerî, siyasi ve etnik yapısı hakkında önemli bilgi birikimi elde etti. Bu faaliyetler, İngiltere’nin Irak’taki emperyalist planlarının şekillenmesinde önemli bir unsur oldu. Osmanlı Devleti ise İngiltere’nin bu şirket üzerinden gerçekleştirmeye çalıştığı nüfuz faaliyetlerine karşı tedbir olarak kendi nehir taşımacılık sistemini kurdu. Ayrıca, Lynch Şirketi’ni yakından takip ederek, olumsuz sonuçlar doğurabilecek faaliyetlerini kısıtlamak için tedbirler aldı. Osmanlı idaresi ile İngiltere ve Lynch Şirketi etrafında cereyan eden ticari, siyasi ve diplomatik hadiselerle ilgili, Osmanlı Arşivi’nde konuyu bütün yönleriyle vuzuha kavuşturacak çok sayıda kayıt bulunmaktadır. Bu çalışma, konuyu Osmanlı Arşiv belgelerine dayalı olarak ele almaktadır.

In the early 19th century, Britain planned to use the route through Iraq's waterways, reaching the Persian Gulf via Basra, as the shortest and safest passage to India. These efforts also laid the groundwork for Iraq's eventual colonization. Due to its precarious position in international relations and economic distress, the Ottoman Empire relied on Britain's alliance and thus could not openly oppose this project. This article examines Britain's policy of influence in Iraq through the lens of the Lynch Company (The Euphrates and Tigris Steam Navigation Company), shedding light on the Ottoman administration's struggle against British encroachment until the outbreak of World War I in 1914. Britain established the Lynch Company under the guise of a commercial enterprise, using it as a tool for political and economic penetration into Iraq. During this period, transportation activities on the Tigris and Euphrates Rivers not only served British commercial interests but also enabled them to gather crucial intelligence on Iraq's demographic, political, and ethnic structure. These operations played a key role in shaping Britain's imperialist plans in the region. In response, the Ottoman Empire took countermeasures by establishing its own river transport system and closely monitoring the Lynch Company to restrict its activities that could yield adverse outcomes. The Ottoman Archives contain extensive records detailing the commercial, political, and diplomatic conflicts between the Ottoman administration, Britain, and the Lynch Company. This study explores the subject based on Ottoman archival documents.