USUL-İ CEDİT EĞİTİM SİSTEMİNİN PEDAGOJİK REHBERİ: İSMAİL GASPIRALI'NIN “REHBER-İ MUALLİMÎN” RİSÂLESİ

Öz

Rusya Müslümanları arasında 1883’te yayın hayatına başlayan Tercüman gazetesiyle ortaya çıkıp matbuatın yaygınlaşmasıyla beraber tüm Türk Dünyasına yayılan Ceditçilik; edebiyatta, sanatta, basında ve toplumsal yaşamın her alanında etkisini göstermiştir. Toplumsal bir terakki hareketi olan Ceditçiliğin temellerini atan ve yaygınlaşmasını sağlayan ana unsur, usul-i cedit okulları olmuştur. Gaspıralı’nın uğruna hayatını vakfettiği bu okullar, sistematik bir yapı içinde modern eğitimin yaygınlaşmasını sağlamış, Rusya Müslümanları arasında zihinsel ve kültürel bir uyanışın öncüsü olmuştur. Eğitimde klasikleşen, yerinde sayan, köhne ve alışılmışın ötesine geçemeyen anlayışı ıslah etmek isteyen bu yeni sistem, çağın gerekliliklerini fark eden, millî kimliği koruyarak modernleşmeyi hedefleyen bir düşünce oluşturmuştur. Bu çalışmanın amacı, İsmail Gaspıralı’nın Rehber-i Muallimîn Yaki Muallimlere Yoldaş risâlesini usul-i cedit eğitiminin fikrî, metodolojik ve pedagojik temelleri bakımından incelemektir. Çalışma, betimleyici-tarihsel yaklaşım ve metin analizi yöntemiyle hazırlanmış olup risâlenin dönemin eğitim anlayışı içindeki yerini, işlevini ve Türk eğitim tarihindeki özgün konumunu ortaya koymayı hedeflemektedir. Gaspıralı’nın eğitim anlayışı, yalnızca bir öğretim metodu değil, aynı zamanda bir zihniyet dönüşümünün sembolüdür. Ona göre modernleşme, Batı taklitçiliği değil; İslâm’ın öz değerlerini, ahlâkî ilkelerini ve Türk toplumunun kültürel mirasını koruyarak yenilenmektir. Türk Dünyasının birçok yerinden, başta Kırım olmak üzere Kazan, Ufa ve Kafkasya’da kısa sürede yaygınlaşan usul-i cedit okullarının işleyişini öğrenmek isteyen bazı münevverlerin bu okulları ziyaret etme imkânı olmuştur. Ancak bu imkâna sahip olamayanlar için Gaspıralı, 1898’de Rehber-i Muallimîn Yaki Muallimlere Yoldaş risâlesini kaleme almış ve bu eseri usul-i cedit eğitiminin rehber kitabı olarak yayımlamıştır. Risâlede, eski medrese sisteminde görülen ezbere dayalı öğretim ve verimsiz yöntemler eleştirilmiş; fonetik yöntem (usul-i savtî), tedricî öğretim, ders süreleri, öğretmen-öğrenci ilişkisi ve sınıf disiplini gibi konular ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. Gaspıralı, eğitimin amacını bireysel bilgi kazandırmakla sınırlamaz; onu toplumun fikrî, iktisadî ve ahlâkî gelişiminin temeli olarak değerlendirir. Rehber-i Muallimîn’de yer alan öğretmen yetiştirme ilkeleri, meslekî sorumluluk vurgusu, eğitimin planlı yürütülmesi ve okulun fizikî koşullarına dair öneriler, dönemin pedagojik literatüründe özgün bir konuma sahiptir. Gaspıralı, öğrencilerin beş yılda öğrenebileceği bilgiyi iki veya üç yılda edinebileceğini ileri sürmüş; bunun için sistemli, sade, anlaşılır ve ana dilde yürütülen bir öğretimi savunmuştur. Bununla birlikte risâle, muallimlere yalnızca teknik bilgiler sunmakla kalmaz; onların meslek ahlâkını, öğrenciyi tanıma kabiliyetini ve sabır, adalet, merhamet gibi insani erdemleri de geliştirmeyi hedefler. Bu yönüyle Gaspıralı’nın çalışması, modern pedagojinin temel ilkeleriyle uyumlu bir yapı sergiler. Eğitimde gözleme dayalı yöntem, aşamalı öğretim, öğrenci merkezlilik ve öğretmenin rehber konumuna vurgu, risâlede sistemli bir biçimde açıklanmıştır. Ayrıca eserdeki örnek ders planları, haftalık çizelgeler ve öğretim araçlarına ilişkin öneriler, dönemin Rusya Müslümanları arasında kurumsal bir öğretmen eğitimi fikrinin doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ceditçilik
• usul-i cedit
• İsmail Gaspıralı
• Rehber-i Muallimîn
• maarif.

FOUNDATIONS OF THE USUL-I JADID EDUCATIONAL MODEL: ISMAIL GASPRINSKY’S “REHBER-I MUALLIMIN” AS A PEDAGOGICAL GUIDE

Öz

Jadidism, which emerged among the Muslims of Russia in 1883 with the publication of the Tercuman newspaper and spread throughout the Turkic World alongside the proliferation of the press, has exerted its influence on literature, art, the media, and all areas of social life. The primary element that laid the foundations and ensured the expansion of Jadidism a movement of social progress was the usul-i jadid (new method) schools. The main element that laid the foundations of this social reform movement and ensured its dissemination was the usul-i jadid schools. These schools, to which Ismail Gasprinsky devoted his life, established a systematic structure that enabled the spread of modern education and became the pioneers of an intellectual and cultural awakening among Russian Muslims. Breaking away from the stagnant and traditionalist understanding of education, this new system produced a way of thinking that sought modernization while preserving national identity. The aim of this study is to examine Ismail Gasprinsky’s treatise Rehber-i Muallimin Yaki Muallimlere Yoldash (The Teachers’ Guide or A Companion for Teachers) in terms of the intellectual, methodological, and pedagogical foundations of the usul-i jadid education system. Prepared through a descriptive-historical approach and textual analysis, the study seeks to reveal the treatise’s place and distinctive position within the educational thought of its period and in the broader history of Turkish education. Gasprinsky’s educational philosophy represents not merely a method of instruction but also a symbol of mental transformation. For him, modernization did not mean imitation of the West, but renewal through preserving the moral values of Islam and the cultural heritage of the Turkic people. From various parts of the Turkic world particularly Crimea, Kazan, Ufa, and the Caucasus many teachers visited usul-i jadid schools to observe their methods. For those who lacked such an opportunity, Gasprinsky wrote Rehber-i Muallimin Yaki Muallimlere Yoldash in 1898 and published it as a handbook of usul-i jadid education. In this treatise, he criticized the rote-based teaching of the traditional madrasa system and elaborated on the phonetic method (usul-i sawti), gradual instruction, teacher–student relations, and classroom discipline. Gasprinsky viewed education not merely as a means of imparting individual knowledge, but as the foundation for the intellectual, economic, and moral advancement of society. The principles of teacher training, emphasis on professional responsibility, and recommendations concerning the organization and conditions of schools presented in Rehber-i Muallimin occupy a unique place in the pedagogical literature of the period. Gasprinsky argued that the knowledge traditionally taught in five years could be acquired in two or three years through a structured, clear, and native-language-based instruction. Moreover, the treatise aims to cultivate teachers’ professional ethics, their ability to understand students, and virtues such as patience, justice, and compassion. Observation-based learning, step-by-step instruction, student-centered approaches, and the teacher’s role as a guide are systematically explained in the work, which also includes sample lesson plans and suggestions for teaching materials that contributed to the early institutionalization of teacher education among Russian Muslims.

Anahtar Kelimeler

• Jadidism
• usul-i jadid
• İsmail Gasprinsky
• Rehber-i Muallimin
• education.

Kaynakça

1. AKIN, Ümit, “Çarlık Dönemi Rus Azerbaycan’ında Eğitim”, Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi (OPUS), C. 8, S. 15, 2018, ss. 2193-2215.
2. AKIN, Ümit, “Dünya Müslüman Kongresi İçin Bir Girişim: İsmail Gaspıralı’nın Mısır’da Çıkardığı En-Nahda Gazetesi”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (OSMED), S. 25, 2025, ss. 105-126.
3. BALDAUF, Ingeborg, “Müslüman Dünyası Modernleşme ve Reform Hareketleri İçinde Orta Asya Cedidizmi”, çev. Orkun Kocabıyık, Yılmaz Özkaya, Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 16-17, 2009, ss. 303-313.
4. BENNINGSEN, Alexander, LEMERCIER-QUELQUEJAY, Chantal, Step’de Ezan Sesleri, çev. Nezih Uzel, İrfan Yayıncılık, İstanbul 1994.
5. DEVLET, Nadir, Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist İsmail Gaspıralı, Başlık Yayın Grubu, İstanbul 2011.
6. DEVLET, Nadir, Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi (1905-1917), (4. bs.), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
7. EDEN, Jeff, SARTORI, Paolo, DEWEESE, Devin, “Moving Beyond Modernism: Rethinking Cultural Change in Muslim Eurasia (19th-20th Centuries)”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, C. 59, S. 1-2, 2016, ss. 1-36.
8. GASPIRALI, İsmail, Seçilmiş Eserleri 3 – Dil, Edebiyat, Seyahat Yazıları, haz. Yavuz Akpınar, (4. bs), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2021.

9. GASPIRALI, İsmail, Seçilmiş Eserleri 4 – Eğitim Yazıları, haz. Yavuz Akpınar, (3. bs.), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2022.
10. GASPRİNSKİ, İsmail, Rehber-i Muallimîn Yaki Muallimlere Yoldaş, Tercüman Basmahanesi, Bahçesaray 1898.
11. GASPRİNSKİ, İsmail, Tarih-i İslam, Tercüman Basmahanesi, Bahçesaray 1910.
12. GÖKGÖZ, Saime Selenga, Yevfimiy Aleksandroviç Malov, İdil-Ural’da İslâm Karşıtı Rus Misyon Siyaseti, Köksav Yayınları, Ankara 2007.
13. GÖKGÖZ, Saime Selenga, “19. Yüzyılda Türk ve Müslüman Dünyanın ‘Ahval’i Üzerine: İsmail Bey Gaspıralı’nın Siyasî Yazılarında Çağ Yorumu”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (MTAD), C. 11, S. 4, 2014, ss. 382-444.
14. HARTMANN, Elke, “Framing Perspectives Between the Late Russian and Ottoman Empires: Trans-Imperial Mobility and the Shifts of Center and Periphery”, Transottoman Biographies 16th-20th c., Ed. Denise Klein - Anna Vlachopoulou, V&R Unipress, Brill Deutschland 2023, ss. 265-288.
15. KANLIDERE, Ahmet, “Dinî Ceditçilikten Seküler Reformculuğa: Islahçı ve Ceditçilerin Zihnî Serüvenleri”, XIV. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. II, Ankara 2005, ss. 1339-1344.
16. KANLIDERE, Ahmet, İdil-Ural ve Türkistan’da Fikir Hareketleri: Dinî Islahçılık ve Ceditçilik, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2021.
17. KILIÇASLAN, Yusuf, “Bolşeviklerin Kırgızistan’da Eğitim Üzerinden Ruslaştırma Faaliyetleri (1917-1945)”, History Studies, C. 16, S. 14, 2024, ss. 459-470.
18. MIATE, Liana, “Büyük Petro”, World History Encyclopedia (Türkçe), çev. Nizamettin Karaben, 2023, https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-22228/buyuk-petro/, 30.01.2026, sa: 02:58.
19. ÖZKAYA, Yılmaz, “İsmail Gaspıralı’nın Hoca-i Sıbyan Kitabı Hakkında Bazı Düşünceler”, I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı, Çeşme 2006.
20. ÖZKAYA, Yılmaz, “İsmail Gaspıralı’nın Kıraat-ı Türkî Adlı Eseri”, Türkbilig / Türkoloji Araştırmaları Dergisi, C. 12, S. 22, 2011, ss. 79-86.
21. ÖZKAYA, Yılmaz, “Rusya Türklerinde Modern Eğitimin Mimarı: İsmail Gaspıralı”, Türkoloji, S. 105, Türkistan 2021, ss. 83-92.
22. ÖZTÜRK, Selim, “Çarlıkta Ruslaştırma Siyaseti ve Sovyet Sonrası Dönemde Ruslaştırmadan Geriye Dönüş Politikaları”, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, C. 7, S. 16, 2019, ss. 1097-1110.
23. RESULZADE, Mehmed Emin, Kafkasya Türkleri, haz. Yavuz Akpınar vd., Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1993.
24. TAHİRLİ, Abid, Bütün Türklerin Tercümanı İsmayıl Bәy Qaspiralı, Ozan Neşriyat, Bakü 2011.
25. TOPSAKAL, İlyas, Rus Çarlığı ve Türkler – Rus Misyoner Kaynaklarına Göre, (3. bs.), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2021.
26. TÜRKYILMAZ, Selçuk, İsmail Gaspıralı ve Rusya Türklerinde Millî Uyanış, Ketebe Yayınları, İstanbul 2018.
27. TÜRKYILMAZ, Selçuk, “Usul-i Cedid Türkçe Öğretim Kitapları ve İsmail Gaspıralı”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (MTAD), C. 11, S. 4, 2014, ss. 47-78.