TÜRK HÂKİMİYET ANLAYIŞI ÇERÇEVESİNDE SELÇUKLU SULTANLARININ “ÜLÜG/ÜLÜŞ” TEMELLİ İKTİSADİ YETKİLERİ

This study examines the concept of ülüg/ülüş, representing economic power in Turkish political culture, within the framework of the Turkish understanding of sovereignty and Islamic political thought, revealing how this concept manifested during the Seljuk period. In the traditional Turkish political belief system, the elements of "kut" (political authority), "küç" (military power), and "ülüş" (economic power) were believed to be divinely granted by God to the ruler. The Seljuk sultans integrated these elements with Islamic values in their governance. In this context, the economic power represented by ülüg/ülüş was regarded as the foundation of just rule, social welfare, the continuity of the army, and the support of the people. To sustain their rule and ensure political stability, Seljuk sultans used their economic resources strategically to build a strong army and a competent administrative cadre. Through regular material support such as salaries, land grants (iqta), robes of honor (hil’at), and distribution of war spoils, they strengthened the loyalty of military and administrative elites. At the same time, they supported scholars, judges, and artists, thereby reinforcing the social and cultural fabric of the state. Beyond supporting military and administrative structures, the sultans also viewed improving the well-being of the populace as essential to the legitimacy of their rule. Fair tax systems, production-stimulating policies, public works projects, and incentives for the merchant class enhanced the people's loyalty to the state. The sultans regarded the people as family members, and the fair distribution of resources was seen as a reflection of administrative justice. Moreover, the Seljuk rulers considered their generous support of construction, science, and the arts not only as a means of achieving worldly prestige but also as a religious and moral duty that would ensure they were remembered with praise in the hereafter.

Bu çalışmada, Türklerde iktisadi gücün temsili olan ülüg/ülüş kavramı, Türk hâkimiyet anlayışı ve İslam siyaset düşüncesi çerçevesinde ele alınarak, söz konusu kavramın Selçuklular dönemindeki yansımaları ortaya konulmakta, sultanların iktisadi güçlerinin devletin devamlılığı, toplumsal düzenin tesisi ve siyasi meşruiyetin sağlanmasındaki rolü incelenmektedir. Eski Türk siyasi anlayışında Tanrı’nın hükümdara bahşettiği “kut” (siyasi iktidar), “küç” (askeri güç) ve “ülüş” (iktisadi güç) unsurları, Selçuklu sultanları tarafından İslami değerlerle bütünleştirilerek uygulanmıştır. Bu bağlamda ülüg/ülüş kavramının karşılığı olarak kabul edilen, sultanın sahip olduğu iktisadi güç; adaletli yönetimin, sosyal refahın, ordunun sürekliliğinin ve halk desteğinin de temeli olarak görülmüştür. Selçuklu sultanları, iktidarlarını sürdürebilmek ve istikrarı sağlamak adına güçlü bir ordu ile yetenekli bir idari kadro oluşturmak için iktisadi güçlerini etkin biçimde kullanmışlardır. Askerlere ve devlet adamlarına maaş, ıkta, hil’at ve ganimet gibi yollarla düzenli maddi destek sağlayarak sadakatlerini pekiştirmiş, aynı zamanda âlimler, kadılar ve sanatçılar gibi toplumsal öneme sahip grupları da himaye ederek devletin sosyal ve kültürel yapısını güçlendirmişlerdir. Sultanlar, maddi anlamda askeri ve idari yapıyı desteklemenin yanı sıra halkın refahını arttırmayı da iktidarlarının meşruiyeti açısından vazgeçilmez saymışlardır. Adil vergi sistemleri, üretimi teşvik edici uygulamalar, imar faaliyetleri ve tüccar sınıfına sağlanan kolaylıklar, halkın devlete olan sadakatini güçlendirmiştir. Halk, sultan tarafından bir aile bireyi gibi görülmüş; maddi kaynakların adaletli bir biçimde dağıtılması ise idari anlamda adaletin göstergesi sayılmıştır. Bunun yanı sıra, Selçuklu sultanları imar, ilim ve sanat alanlarında gerçekleştirdikleri cömert faaliyetleriyle de hem dünyada saygınlık kazanmalarını hem de ahirette hayırla anılmasını sağlayacak dini ve ahlaki bir sorumluluk olarak değerlendirilmiştir.