THE ULUG/ULUS BASED ECONOMIC POWERS OF THE SELJUK SULTANS WITHIN THE FRAMEWORK OF THE TURKISHS CONCEPTION OF SOVEREIGNTY

Öz

This study examines the concept of ülüg/ülüş, representing economic power in Turkish political culture, within the framework of the Turkish understanding of sovereignty and Islamic political thought, revealing how this concept manifested during the Seljuk period. In the traditional Turkish political belief system, the elements of "kut" (political authority), "küç" (military power), and "ülüş" (economic power) were believed to be divinely granted by God to the ruler. The Seljuk sultans integrated these elements with Islamic values in their governance. In this context, the economic power represented by ülüg/ülüş was regarded as the foundation of just rule, social welfare, the continuity of the army, and the support of the people. To sustain their rule and ensure political stability, Seljuk sultans used their economic resources strategically to build a strong army and a competent administrative cadre. Through regular material support such as salaries, land grants (iqta), robes of honor (hil’at), and distribution of war spoils, they strengthened the loyalty of military and administrative elites. At the same time, they supported scholars, judges, and artists, thereby reinforcing the social and cultural fabric of the state. Beyond supporting military and administrative structures, the sultans also viewed improving the well-being of the populace as essential to the legitimacy of their rule. Fair tax systems, production-stimulating policies, public works projects, and incentives for the merchant class enhanced the people's loyalty to the state. The sultans regarded the people as family members, and the fair distribution of resources was seen as a reflection of administrative justice. Moreover, the Seljuk rulers considered their generous support of construction, science, and the arts not only as a means of achieving worldly prestige but also as a religious and moral duty that would ensure they were remembered with praise in the hereafter.

Anahtar Kelimeler

• Seljuks
• Ulug/Ulüs
• Turkish Understanding Of Savereignty
• Economy
• Kut

TÜRK HÂKİMİYET ANLAYIŞI ÇERÇEVESİNDE SELÇUKLU SULTANLARININ “ÜLÜG/ÜLÜŞ” TEMELLİ İKTİSADİ YETKİLERİ

Öz

Bu çalışmada, Türklerde iktisadi gücün temsili olan ülüg/ülüş kavramı, Türk hâkimiyet anlayışı ve İslam siyaset düşüncesi çerçevesinde ele alınarak, söz konusu kavramın Selçuklular dönemindeki yansımaları ortaya konulmakta, sultanların iktisadi güçlerinin devletin devamlılığı, toplumsal düzenin tesisi ve siyasi meşruiyetin sağlanmasındaki rolü incelenmektedir. Eski Türk siyasi anlayışında Tanrı’nın hükümdara bahşettiği “kut” (siyasi iktidar), “küç” (askeri güç) ve “ülüş” (iktisadi güç) unsurları, Selçuklu sultanları tarafından İslami değerlerle bütünleştirilerek uygulanmıştır. Bu bağlamda ülüg/ülüş kavramının karşılığı olarak kabul edilen, sultanın sahip olduğu iktisadi güç; adaletli yönetimin, sosyal refahın, ordunun sürekliliğinin ve halk desteğinin de temeli olarak görülmüştür. Selçuklu sultanları, iktidarlarını sürdürebilmek ve istikrarı sağlamak adına güçlü bir ordu ile yetenekli bir idari kadro oluşturmak için iktisadi güçlerini etkin biçimde kullanmışlardır. Askerlere ve devlet adamlarına maaş, ıkta, hil’at ve ganimet gibi yollarla düzenli maddi destek sağlayarak sadakatlerini pekiştirmiş, aynı zamanda âlimler, kadılar ve sanatçılar gibi toplumsal öneme sahip grupları da himaye ederek devletin sosyal ve kültürel yapısını güçlendirmişlerdir. Sultanlar, maddi anlamda askeri ve idari yapıyı desteklemenin yanı sıra halkın refahını arttırmayı da iktidarlarının meşruiyeti açısından vazgeçilmez saymışlardır. Adil vergi sistemleri, üretimi teşvik edici uygulamalar, imar faaliyetleri ve tüccar sınıfına sağlanan kolaylıklar, halkın devlete olan sadakatini güçlendirmiştir. Halk, sultan tarafından bir aile bireyi gibi görülmüş; maddi kaynakların adaletli bir biçimde dağıtılması ise idari anlamda adaletin göstergesi sayılmıştır. Bunun yanı sıra, Selçuklu sultanları imar, ilim ve sanat alanlarında gerçekleştirdikleri cömert faaliyetleriyle de hem dünyada saygınlık kazanmalarını hem de ahirette hayırla anılmasını sağlayacak dini ve ahlaki bir sorumluluk olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklular
• Ülüg/Ülüş
• Türk Hakimiyet Anlayışı
• İktisat/Ekonomi
• Kut

Kaynakça

1. ABÛ’L-FARAC, Gregory (Bar Hebraeus), Abû’l-Farac Tarihi, C. I, çev. Ömer Rıza Doğrul, TTK, Ankara 1999.
2. AHMED B. MAHMUD, Selçuk-nâme I, haz. Erdoğan Merçil, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul 1977.
3. AHMETBEYOĞLU, Ali, “Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hudutları”, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1261942, 04.11.2025, sa: 09.39.
4. AĞIRNASLI, Nilay, “Büyük Selçuklu Devlet Adamlarının Adalete ve Refaha Dayalı Toplum Düzeni Oluşturma Gayeleri”, https://acikerisim.nevsehir.edu.tr/handle/20.500.11787/3841URI: http://hdl.handle.net/20.500.11787/3841, 23.09.2025, sa: 11:19.
5. AĞIRNASLI, Nilay, “I. İzzeddin Keykâvus’un Tahta Çıkış Süreci”, https://www.dijitalkitabim.com/kitaplar/kulturel/selcuklu-kulliyati/6/index.html#page=1, 11.11.2025, sa: 11:11.
6. AĞIRNASLI, Nilay, “I. İzzeddin Keykâvus’un Saltanatı Dönemi Askerî ve Siyasî Faaliyetler”, https://www.dijitalkitabim.com/kitaplar/kulturel/selcuklu-kulliyati/6/index.html#page=1, 13.10.2025, sa: 09:46.
7. AKSAKALOĞLU, Yağız, “Ülüş Sisteminin Büyük Selçuklu İmparatorluk Yönetim Yapısına Etkileri”, https://johschool.com/?mod=tammetin&makaleadi=&makaleurl=eda8317f-c01e-4df0-b001-264598a4bf00.pdf&key=71446, 23.09.2025, sa: 15:00.
8. BAYKARA, Tuncer, I. Gıyaseddin Keyhusrev (1164-1211) Gazi-Şehit, TTK, Ankara 1997.

9. BEŞİRLİ, Hayati, Yemek Sosyolojisi Yiyeceklere ve Mutfağa Sosyolojik Bir Bakış, Phoenix Yayınevi, Ankara 2011.
10. CAFEROĞLU, Ahmet, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul 1968.
11. EL-CÛZCÂNÎ, Minhâc-i Sirâc, Tabakât-ı Nâsırî Gazneliler, Selçuklular, Atabagler ve Hârezmşâhlar, çev. Erkan Göksu, TTK, Ankara 2015.
12. DEMİRKENT, Işın, Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I. Kılıç Arslan, TTK, Ankara 1996.
13. DİVİTÇİOĞLU, Sencer, Kök Türkler Kut Küç Ülüg, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2000.
14. DİVİTÇİOĞLU, Sencer, Oğuz’dan Selçuklu’ya Boy Konat ve Devlet, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2000.
15. DONUK, Abdülkadir, İdari-Askeri Unvan ve Terimler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1988.
16. EBU’L-GAZİ BAHADIR HAN, Türk Şeceresi Türk’ün Soyu, çev. Rıza Nur, Yunus Yiğit, İlgi Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2010.
17. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Birleşik Yayıncılık, İstanbul 1999.
18. İBN BİBİ, El-Hüseyin b. Muhammed b. Ali El-Ca’feri Er-Rugadi, El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye, çev. Mürsel Öztürk, TTK, Ankara 2020.
19. İBNÜ’L-ADÎM, Bugyetü’t-Taleb Fî Tarihi Haleb Biyografilerle Selçuklu Tarihi, çev. Ali Sevim, TTK, Ankara 1989.
20. İBNÜ’L-ESÎR, el-Kâmil Fi’t-Tarih, Cilt X, çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1991.
21. İBNÜ’L-ESÎR, el-Kâmil Fi’t-Tarih, Cilt XI, çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yayınları, İstanbul 1991.
22. İBN HALDUN, Mukaddime, I, haz. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul 2012.
23. İNAN, Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler I. Cilt, TTK, Ankara 1998.
24. İNALCIK, Halil, “Osmanlılarda Saltanat Verâset Usulü ve Türk Hâkimiyet Telakkisiyle İlgisi”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi (SBF), C. 14, S. 01, 1959, ss. 69-94.
25. KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2009.
26. KOCA, Salim, Dandanankandan Malazgirte, İleri Ofset, Giresun 1997.
27. KOCA, Salim, Türkiye Selçukluları Tarihi (Sultan Alp Arslan’dan Uluğ Keykubâd’a) (1071-1220), Berikan Yayınları, Ankara 2016.
28. KOCA, Salim, Türk Kültürünün Temelleri, Berikan Yayınevi, Ankara 2016.
29. KOCA, Salim, “İideal Bir Türk Hükümdarı ve Başkomutanı Olarak Oğuz Kağan”, Türk Tarihi ve Kültürü Üzerine Yeni Araştırmalar İlk Çağ’da Orta Asya’da Türkler, 1. C., haz. Selcen Koca, İsmail Karakoç, Berikan Yayınevi, Ankara 2021, ss. 107-156.
30. KAŞGARLI MAHMUD, Divanü Lûgat-it Türk, C. IV, çev. Besim Atalay, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2013.
31. KOCA, Salim, “Eski Türklerde Devlet Geleneği ve Teşkilatı”, Türk Tarihi ve Kültürü Üzerine Yeni Araştırmalar İlk Çağ’da Orta Asya’da Türkler, 1. C., haz. Selcen Koca, İsmail Karakoç, Berikan Yayınevi, Ankara 2021, ss. 193-244.
32. KOCA, Salim, “Türklerde Toy Geleneği”, Türk Tarihi ve Kültürü Üzerine Yeni Araştırmalar İlk Çağ’da Orta Asya’da Türkler, 1. C., haz. Selcen Koca, İsmail Karakoç, Berikan Yayınevi, Ankara 2021, ss. 351-372.
33. MÜNECCİMBAŞI, Ahmed b. Lütfullah, Câmiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi I Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Selçukluları, yay. Ali Öngül, Akademi Kitabevi, İzmir 2000.
34. MÜNECCİMBAŞI, Ahmed b. Lütfullah, Câmiu’d-Düvel Selçuklular Tarihi II Anadolu Selçukluları ve Beylikler, yay. Ali Öngül, Akademi Kitabevi, İzmir 2001.
35. NİZÂMÜ’L-MÜLK, Siyaset-nâme, haz. Mehmet Altay Köymen, TTK, Ankara 1999.
36. NİYAZİ, Mehmet, İslâm Devlet Felsefesi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2010.
37. NİYAZİ, Mehmet, Türk Devlet Felsefesi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2015.
38. ÖGEL, Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2016.
39. ÖNGÜL, Ali, Selçuklular Tarihi-1 Büyük Selçuklular, Irak, Kirman ve Suriye Selçukluları, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2016.
40. ÖNGÜL, Ali, Selçuklular Tarihi-2 Anadolu Selçukluları ve Beylikler, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2016.
41. ÖZGÜDENLİ, Osman G., Ortaçağ Türk-İran Tarihi Araştırmaları, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2006.
42. ER-RÂVENDÎ, Muhammed b. Ali b. Süleyman, Râhat-Üs-Sudûr ve Âyet-Üs-Sürûr, C. I, çev. Ahmed Ateş, TTK, Ankara 1999.
43. ER-RÂVENDÎ, Muhammed b. Ali b. Süleyman, Râhat-Üs-Sudûr ve Âyet-Üs-Sürûr, C. II, çev. Ahmed Ateş, TTK, Ankara 1999.
44. REŞÎDÜ’D-DÎN, Fazlullah, Cami’ü’t-Tevârih Selçuklu Devleti, çev. Erkan Göksu, H. Hüseyin Güneş, Selenge Yayınları, İstanbul 2010.
45. SADRUDDÎN EBU’L-HASAN ALİ İBN NÂSIR İBN ALİ EL-HÜSEYNÎ, Ahbârü’d-Devleti’s-Selçukiyye, çev. Necati Lügal, TTK, Ankara 1999.
46. SEVİM, Ali – MERÇİL, Erdoğan, Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilât ve Kültür, TTK, Ankara, 2014.
47. SIBT İBNÜ’L-CEVZÎ, Mir’âtü’z-Zamân Fî Târîhi’l-Âyân’da Selçuklular, seç-trc-dğr: Ali Sevim, TTK, Ankara 2011.
48. TEKİN, Talat, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1988.
49. TOGAN, Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1981.
50. TURTÛŞÎ, Muhammed b., Sirâcu’l-Mülûk Siyaset Ahlakı ve İlkelerine Dair, haz. Said Yakut, İnsan Yayınları, İstanbul 2011.
51. TURAN, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye Siyasi Tarih Alp Arslan’dan Osman Gazi’ye (1071-1328), Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2002.
52. TURAN, Osman, Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkûresi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2008.
53. YUSUF HAS HACİB, Kutadgu Bilig, çev. Reşid Rahmeti Arat, TTK, Ankara 2003.