BAĞIMSIZLIK YOLUNDA MOĞOLLAR: MANÇU HANEDANI’NIN ÇÖKÜŞ YILLARI VE MOĞOLİSTAN’DAKİ GENEL DURUM

Öz

Moğolların XVII. yüzyılda Mançu hâkimiyetine girmesi geleneksel siyasî ve toplumsal yapılarının değişime uğramasına yol açmış, Moğolistan’ın yaklaşık üç yüzyıl boyunca Mançu yönetim sistemi içinde kalmasına neden olmuştur. Mançular, hâkimiyetleri altına aldığı bölgelerde kendi uygulamalarını yürürlüğe koyarak düzeni sağlamaya çalışmıştı. XIX. yüzyıla gelindiğinde Mançu Hanedanı ekonomik daralma, afyon ticareti ve ardından patlak veren Afyon Savaşları gibi gelişmelerle ciddi bir kriz sürecine girmiştir. Bu durum yalnızca Çin’i değil, Moğolistan’ı da doğrudan etkileyen siyasî ve sosyal çalkantıları beraberinde getirmiştir. Çin’de yabancı nüfuzunun artması ve ekonomik buhranların derinleşmesi Boxer Ayaklanması’nın ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Ayaklanmanın bastırılması sonrası ise Mançular Yeni Hükûmet Politikası adıyla kapsamlı bir reform süreci başlatmışlardı. Ancak bu politikalar Moğolistan’da Çin yerleşimciliğini teşvik etmesi, idarî yapıyı değiştirmesi ve Moğol soylularının yetkilerini sınırlandırması nedeniyle büyük tepki toplamıştır. XX. yüzyılın başlarında Mançu otoritesinin zayıflaması, Rusya’nın bölgedeki etkisinin artması ve Çin’de Han milliyetçiliğinin yükselişi Moğollar arasında yeniden bağımsızlık düşüncesinin doğmasına yol açmıştır. 1911 Xinhai Devrimi’nin yarattığı siyasî boşluk Moğol liderleri tarafından bir fırsat olarak değerlendirilmiş, Bogd Han’ın desteği ve Rusya’nın diplomatik katkısıyla 29 Aralık 1911 tarihinde Moğolistan bağımsızlığını ilan etmiştir. Ardından kurulan Bogd Hanlığı, hem uluslararası statü kazanma mücadelesi yürütmüş hem de Moğol ulusal kimliğinin yeniden canlanmasında mühim rol oynamıştır. Bu süreç Moğolistan’ın modern devletleşme yolundaki temel dönüm noktalarından biri olarak kabul edilmektedir

Anahtar Kelimeler

• Mançu
• Moğol
• Halha
• İç Moğolistan
• Dış Moğolistan
• Çin
• Bağımsızlık

MONGOLS ON THE ROAD TO INDEPENDENCE: THE DECLINE OF THE MANCHU DYNASTY AND THE GENERAL SITUATION IN MONGOLIA

Öz

The incorporation of the Mongols into Manchu rule in the seventeenth century led to profound transformations in their traditional political and social structures, resulting in Mongolia remaining under the Manchu administrative system for nearly three centuries. The Manchus sought to maintain order in the regions under their hegemony by implementing their own institutional and legal practices. By the nineteenth century, however, the Manchu Dynasty entered a severe period of crisis driven by economic contraction, the opium trade, and the subsequent Opium Wars. These developments triggered political and social upheavals that affected not only China but also Mongolia directly. The increasing foreign influence in China and the deepening economic depression paved the way for the Boxer Rebellion. Following the suppression of the uprising, the Manchu government initiated a comprehensive reform program known as the “New Government Policy”. Yet these reforms provoked significant resistance in Mongolia, as they promoted Chinese settlement, altered the administrative framework, and curtailed the authority of Mongol nobility. In the early twentieth century, the weakening of Manchu authority, the growing influence of Russia in the region, and the rise of Han nationalism in China fostered a renewed sense of independence among the Mongols. The political vacuum created by the 1911 Xinhai Revolution was perceived by Mongolian leaders as a strategic opportunity; with the support of Bogd Khan and diplomatic assistance from Russia, Mongolia declared its independence on 29 December 1911. The subsequent establishment of the Bogd Khanate not only pursued international recognition but also played a crucial role in revitalizing Mongolian national identity. This period is widely regarded as one of the key turning points in Mongolia’a path toward modern state formation

Anahtar Kelimeler

• Manchu
• Mongol
• Khalkha
• Inner Mongolia
• Outer Mongolia
• China
• Independence

Kaynakça

1. A., Ariunbold, “Çingiyn şine zasgiyn bodlogo ba hüreeniy sayd Sando”, Historia Mongolarum, C.XVI, S.37, Ed. D. Anhbayar, Soyombo hevlel, Ulaanbaatar 2017, ss. 47-66.
2. AMİNBÖH, Lhamcav, Ulaan Huvisgal, TBB, Ulaanbaatar 2017.
3. ATWOOD, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts On File, New York 2004.
4. “Ayuuş Aldarcavın”, mongoltoli.mn.
5. BAYRAKDAR, Oğuz Kağan, KALYONCU, Samet, “Büyük Tasfiyenin Etki ve Sonuçları Bakımından Ülke Eksenli Bir Karşılaştırma: Azerbaycan ve Moğolistan”, Türk Dünyası Araştırmaları, 132, S.260, ss. 159-188.
6. BAWDEN, C. R., The Modern History of Mongolia, Kegan Paul International, London 1989.
7. BODIN, Lynn E., The Boxer Rebellion, Osprey Publishing, London 1979.
8. “Bogd Civzundamba Han”, mongoltoli.mn.

9. BORCİGİDAY, Oyunbilig, “XVII Zuunı türüü hagas dahi Manciyn esreg hiysen Zasagt han Subandigiyn temtsel”, Mongol Sudlalın ögüüllüüd, Belt. Urangua C., Bayasah C., Monloys printing, Ulaanbaatar 2019, ss. 193-205.
10. BULAG, Uradyn E., “Independence as Restoration: Chinese and Mongolian Declarations of Independence and the 1911 Revolutions”, The Asia-Pacific Journal, X, S.52, Cambridge University Press, New York 2012, ss. 1-17.
11. C., Gerelbadrah, Mongolın Nutag Devsger, Hil Hyazgaarın Tüüh, red. O. Pürev, Soyombo printing, Ulaanbaatar 2002.
12. C., Ölziy, Manc Ugsaatnı Tüüh, Sodpress Hevlel, Ulaanbaatar 1999.
13. “Calaid”, mongoltoli.mn.
14. CAMSRAN, Urangua, XX Zuunı Ehen Uyeiyn Mongol Uls 1911-1919, Mönhiyn Üseg hevlel, Ulaanbaatar 2006.
15. CAMSRAN, Urangua, “Manc Çin Ulsın ‘Şine zasgiyn bodlogo’ ba Mongol oron”, Mongolın tüühiyn sudalgaanı şine handlaga, tulgamdsan asuudal (XVII-XX zuunı ehen), Center for Northeast Asian Studies, enh. Daşdavaa Çuluun, Oka Hiroki, Tohoku İh Surguuliyn Zuunhoyt Azi Sudlalın Töv, Sendai 2009, ss. 175-193.
16. CHANG, Hsin-pao, Commissioner Lin and the Opium War, Harvard University Press, Cambridge 1964.
17. CHRISTIAN, David, “1600-1750: A Tipping Point: Central and Eastern Inner Eurasia Between Russia and China”, A History of Russia, Central Asia and Mongolia: Volume II: Inner Eurasia from the Mongol Empire to Today, 1260-2000, Blackwell History of the World, 2018, ss. 175-208.
18. DI COSMO, Nicola, “Qing Colonial Administration in Inner Asia”, The International History Review, XX, S.2, 1988, ss. 287-309.
19. DMITRIYEV, S. V. - S. L. Kuzmin, “Yuan, Çin bolon Hyatad ni öör hoorondoo tüühen zalgamclalgüy tör ulsuud boloh ni”, Studia Historica Instituti Historiae Academiae Scientiarum Mongoli, C.XLIII-XLIV, Selenge Hevlel, Ulaanbaatar 2015, ss. 197-214.
20. ENBAYAR, Cigmeddorc, Halh-Manciyn Uls Töriyn Hariltsaa, (XVII zuunı hoyordugaar hagas), Şincleh Uhaanı Akademi Tüühiyn Hüreelen, Ulaanbaatar 2008.
21. ERDENECHULUUN, Nomin-Erdene, Moğol Hukukuna Ait Halha Jirum Üzerine Bir İnceleme, Hacettepe Üniversitesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2020.
22. EWING, Thomas E., “Ch’ing Policies in Outer Mongolia 1900-1911”, The History of Mongolia, The Qing Period Twentieth-Century Mongolia, III, Ed. David Sneath, Christopher Kaplonski, Global Oriental, Folkstone 2010, ss. 838-847.
23. EWING, Thomas E., “Russia, China, and the Origins of the Mongolian People’s Republic, 1911-1921: A Reappraisal”, The Slavonic and East European Review, LVIII, S.3, 1980, ss. 399-421.
24. FARQUHAR, David M., “The Origins of the Manchus’ Mongolian Policy”, In the Chinese World Order, ed. John K. Fairbank, Harvard University Press, Cambridge 1968.
25. FEUERWERKER, Albert, “Economic Trends in the Late Ch’ing Empire, 1870-1911”, Late Ch'ing, 1800-1911, II, Cambridge University Press, Cambridge 2008, ss. 1-70.
26. FRITERS, Gerard M., “The Prelude to Outer Mongolian Independence”, Pacific Affairs, X, S.2, 1937, ss. 168-189.
27. FUNG, Edmund, S. K., The Military Dimension of the Chinese Revolution, Australian National University Press, Canberra 1981.
28. “Galdan”, mongoltoli.mn.
29. GAO, Hao, Creating the Opium War: British Imperial Attitudes Towards China, 1792-1840, Manchester University Press, Manchester 2020.
30. GASSTER, Michael, Chinese Intellectuals and the Revolution of 1911, University of Washington Press, Seattle 1969.
31. Daşnyam Gongor, “Ar Mongoloos Manc Çin Ulsad zalguulc baysan albıg nehen şinclehüy”, Mongolın tüühiyn sudalgaanı şine handlaga, tulgamdsan asuudal (XVII-XX zuunı ehen), Center for Northeast Asian Studies, enh. Daşdavaa Çuluun, Oka Hiroki, Tohoku İh Surguuliyn Zuunhoyt Azi Sudlalın Töv, Sendai 2009, ss. 87-94.
32. “Halh tümen”, mongoltoli.mn.
33. HANSON, Jennifer L., Nations in Transition: Mongolia, Facts On File, New York 2004.
34. HİDEHİRO, Okado, Enh-Amgalan Haanı Zahidluud, Soyombo Hevlel, Ulaanbaatar 2019.
35. “Horçin tümen”, mongoltoli.mn.
36. HSU, Immanuel C. Y., “Late Ch’ing Foreign Relations, 1866-1905”, Late Ch'ing, 1800-1911, II, Cambridge University Press, Cambridge 2008, ss. 70-142.
37. ISONO, Fujika, “Soviet Russia and The Mongolian Revolution of 1921”, The History Of Mongolia, The Qing Period Twentieth-Century Mongolia, III, ed. David Sneath, Christopher Kaplonski, Global Oriental, Folkstone 2010, ss. 910-929.
38. JIANYONG, Feng, “The 1911 Revolution and the Frontier: The ‘Political Game’ and ‘State-Building’ in Outer Mongolia during the 1911 Revolution”, The Asia-Pacific Journal, XII, Issue 5, Number 3, London: Taylor and Francis Group, 2017, ss. 1-17.
39. KALYONCU, Samet, “Mançu Hâkimiyeti Döneminde Halha Moğolistanı’nda Çuulgan’ın Kuruluşu ve Uygulanışı”, Anasay, 32, 2024, ss. 18-30.
40. KALYONCU, Samet, “Mançu Devleti’nde Naiman Khoshuu (Sekiz Sancak)”, 20. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi, 18-20 Ekim 2022 Bişkek/Kırgızistan, ss. 35-40.
41. KALYONCU, Samet, “Moğolistan’ın Lise Tarih Ders Kitapları Üzerine Bir İnceleme”, KTÜEFAD, II (2022), ss. 76-95.
42. KAYA, Mehmet Levent, “Moğol Bogd Kağanlığı’nda (1911-1921) Kullanılan Soyluluk Unvanları”, Turkologia, 2/94, 2019, ss. 108-117.
43. L., Camsran, Mongolın Sergen Mandaltın Ehen (1911-1913), UHG, Ulaanbaatar 1992.
44. LATTIMORE, Owen, Nomads and Commissars: Mongolia Revisited, Oxford University Press, New York 1962.
45. LATTIMORE, Owen, “Political Conditions in Mongolia and Chinese Turkestan”, The Annals of the American Academy of Political and Social Science, CLII, 2016, ss. 318-327.
46. LIEW, K. S., Democracy, Sung Chiao-jen and the 1911 Chinese Revolution, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1971.
47. LHAMSÜREN, Dendev, Mongolın Tovç Tüüh, Mongolın Tüühen Survalc Biçgiyn Tsuvral, Ulaanbaatar 2006.
48. Moğolistan Ulusal Arşivi, M9 no’lu Tüşeet Han aymagı çuulgan başkanı arşiv belgeleri, МУҮТА, ТБА, Х-M9, Д-3, ХН-8664, ss. 6-9.
49. Mongol Ulsın tüüh (XX, XXI zuun), Boti 1, yerönhiy red. Ts. Tserendorc, Botiyn red. G. Myagmarsambuu, Mönhiyn üseg, Ulaanbaatar 2023.
50. Mongol Ulsın Tüüh, IV, ed. Oçir A., Enhtüvşin B., Admon Hevlel, Ulaanbaatar 2003.
51. Mongol Ulsın Tüüh, V, ed. Oçir A., Enhtüvşin B., Admon Hevlel, Ulaanbaatar 2003.
52. MOROZOVA, Irina Y., Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the Twentieth Century, Routledge, New York 2009.
53. OOHNOY, Batsayhan, Mongolia: Becoming a Nation-State (1911-1952), Bitpress hevlel, Ulaanbaatar 2013.
54. OOHNOY, Batsayhan, Mongolın tusgaar togtnol ba Hyatad, Oros, Mongol gurvan ulsın 1915 onı Hiagtın geree (1911-1915), Admon hevlel, Ulaanbaatar 2002.
55. OÇİR, Oyuncargal, “Bogd Haant Mongol Uls ba Beecind Suuh Çin Van Nayantın Hariltsaa”, Mongolın Sergen Mandaltın Ehen, Ed. Urangua C., Ulaanbaatar 2011, ss. 199-206.
56. OÇİR, Oyuncargal, Manc Çin Ulsaas Mongolçuudıg Zahirsan Bodlogo (Oyraduudın Cişeen Deer), Mongol Arvin Sudar Hevlel, Ulaanbaatar 2009.
57. “Pu-i haan”, mongoltoli.mn.
58. RADCHENKO, Sergey, “Mongolia Hangs in the Balance: Political Choices and Economic Realities in a State Bounded by China and Russia”, International Relations and Asia’s Northern Tier: Sino-Russian Relations, North Korea, and Mongolia, ed. Gilbert Rozman - Sergey Radchenko, Asan-Palgrave Macmillan Series, 2018, ss. 127-145.
59. RADCHENKO, Sergey, “Sino-Russian Competition in Mongolia”, International Relations and Asia’s Northern Tier: Sino-Russian Relations, North Korea, and Mongolia, ed. Gilbert Rozman - Sergey Radchenko, Asan-Palgrave Macmillan Series, 2018, ss. 111-125.
60. ROSS, John, The Manchus or The Reigning Dynasty Of China, Cornell University Library, New York 1918.
61. S., Cigmedsüren - Buyantogtoh G., Manc Gürniy Huraanguy Tüüh, Ulaanbaatar 2010.
62. S., NYAMDORC, Manc Çin Ulsın Üyeiyn Halh Dahi Hyatad Tariaçin İrgediyn Tuhay, Magistrın acil, MUİS, Ulaanbaatar 2014.
63. SABLIN, Ivan, Governing Post-Imperial Siberia and Mongolia, 1911-1924, Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe, New York 2016.
64. SERRUYS, Henry, “A Mongol Banner Pays Its Debt (1907)”, Monumenta Serica, XXXVI, 1984-1985, ss. 511-544.
65. SODBİLİG, Şirnuud, “Tsen Çun Şuan ba Çin Ulsın Süül Üyeiyn Mongold Avsan Şine Zasgiyn Bodlogo”, Mongol Sudlalın Ögüüllüüd, belt. C. Bayasah, C. Urangua, Monloys hevlel, Ulaanbaatar 2019, ss. 313-324.
66. ŞAGDARJAV, Natsagdorc, Erdemiyn Büteeliyn Emhetgel, I, ed. Çuluun S., Soyombo Printing, Ulaanbaatar 2018.
67. TS. Gantulga - Altanzayaa L. - Boldbaatar Ç. - Myagmar P. - Natsagdorc B. - Erdenetuya H., Tüüh XI: Yerönhiy Bolovsrolın 12 Ciliyn Surguuliyn 11 Dügeer Surah Biçig, ed. Hişigt N., Ulaanbaatar 2019.
68. “Tümed”, mongoltoli.mn.
69. UÇAROL, Rifat, Siyasi Tarih (1789-1994), Filiz Kitabevi, İstanbul 1995.
70. WILLIAMS, E. T., “The Relations Between China, Russia and Mongolia”, The American Journal of International Law, X, S.4, 2014, ss. 798-808.
71. WONG, J. Y., Deadly Dreams: Opium, Imperialism, and the Arrow War (1856-1860) in China, Cambridge University Press, Cambridge 1998.
72. YONGLIN, Jiang, “Qing Dynasty, Qing Chao 清朝 1644-1912”, Berkshire Encyclopedia of China, V, ss. 1831-1838.