ŞEHRİYAR’IN HEYDER BABA’YA SELAM ŞİİRİNİN BAŞLATTIĞI MİLLİ UYANIŞIN GÜNEY İRAN’DAKİ YANSIMALARI

Kaşkay Türkleri, yazılı kaynaklardan tespit edilebildiği kadarıyla 15. Asrın başından itibaren İran’ın güneyinde konargöçer olarak hayatlarını idame ettiren ve bu itibarla kültürel manada kimliklerini son dönemlere kadar muhafaza edebilmiş bir Türk topluluğudur. Kaşkay Türklerinin siyasi varlığına Pehlevi döneminde başlayan devlet müdahalesi, günümüzde onların geleneksel yaşam biçimlerinin değişmesi ile devam etmektedir. Bu değişimde siyasi otoritenin etkisi kadar değişen yaşam şartlarını da göz önünde bulundurmak gerekir. Atlı-Bozkır medeniyetinin devamı olarak görebileceğimiz konargöçerlerin, günümüzde pek çok yönüyle ortadan kalkması ya da biçim değiştirmesi bir vakıadır. Bu durum İsfahan’dan Bender Abbas’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada yüzyıllardır müstakil bir kimlik aidiyetiyle yaşayan bu halkın artık daha yoğun şekilde temas etmeye ve birlikte yaşamaya mecbur oldukları Fars kültürü içerisinde kaybolma tehlikesini beraberinde getirmiştir. Şehriyar tarafından kaleme alınan Heyder Baba’ya Selam şiiri, yalnızca yazıldığı bölge olan Güney Azerbaycan’da değil Türk’ün yaşadığı her yerde yukarıda sözü edilen değişime ve dönüşüme yönelik kaygıların bir yansıması olarak çok geniş toplum kesimleri tarafından itibar görmüş, sevilmiş, okunmuş, bir fenomen olmuştur. Şiire, Türk coğrafyasının pek çok yerinde nazireler yazılmış, adını veren Heyder Baba Dağı bu şiirdeki hassasiyetlerle neşredilen bir dergiye ad olmuş, onun açtığı yoldan gidilerek yazılmış şiirler hasret edebiyatı olarak adlandırılan bir akımın şekillenmesine öncülük etmiştir. Kaşkay sahasında da benzer hassasiyetlerle kaleme alınmış pek çok şiir bulunmaktadır. Hüseyin Ali Kaimi, Erselan Mirzai, Mahmut Kaviyani, Hasanağayi Keşküllü, Muhammed Nadiri Dereşorlu, Nevruz Abbasi, Mansur Şahmuhammedi gibi günümüz Kaşkay şairleri Heyder Baba üslubunda şiirler söylemiş ve bu eserler muhtelif Kaşkay meclislerinde icra edilmiştir. Seçtiğimiz şairlerden yalnızca Nevruz Abbasi hasret edebiyatı başlığı altında inceleyebileceğimiz bir şiirini geleneksel koşma şeklinde yazmış, araştırmaya konu olan diğer beş şair Şehriyar edasını biçimsel olarak da devam ettirmiştir. Bu araştırmada sözü geçen şairlerin Şehiyar’la ilgili fikirleri, onları bu tarz şiirler yazmaya iten duygusal motivasyonlar da gösterilmeye çalışılmıştır. Heyder Baba’ya Selam şiiri muhammes veya tercii bend biçimine benzer yazılmış olmakla birlikte edası ve üslubu itibariyle âşık edebiyatındaki destan türüyle daha ilişkilidir. Kaşkay sahasından bazı kaynakların bu tarz şiirleri “beşkoşma” olarak tanımlaması halk şiirimizin ana biçimlerinden birisi olan koşma ile beşlikler halinde yazılan bu şiirleri ilişkilendirmek ve genel olarak Heyder Baba’ya nazire şeklinde yazılan bütün şiirleri tanımlamak bakımından derinlikli bir imkân vermektedir. Bu itibarla tür ve şekil üzerine çalışanlar başta olmak üzere folkloristik araştırmacılarına bu tarz şiirleri adlandırmak için “beşkoşma” adının kullanılması önerilmektedir. Folklor terminolojisinde bu biçimde ve üslupta kaleme alınan şiirlerin önemli bir yekûn tuttuğu ve onları tanımlayan özel bir kavramın bulunmayışı nazarı dikkate alındığında “beşkoşma” ifadesinin terminolojideki bir eksiği gidermek açısından önemli olduğu düşünülmektedir.

As far as can be determined from written sources, the Qashqai Turks are a Turkic community that has lived as nomads in southern Iran since the beginning of the 15th century and, as a result, has preserved its cultural identity until recent times. State intervention in the Qashqai Turks' political existence, which began during the Pahlavi period, continues today with the transformation of their traditional lifestyle. This transformation should be considered not only in terms of the influence of political authority but also in terms of changing living conditions. It is a fact that the nomads, who can be seen as the continuation of the equestrian-steppe civilization, are disappearing or undergoing significant changes in many ways today. This situation has brought with it the danger of their disappearance within the Persian culture with which they have been forced to interact and coexist for centuries, a vast geography stretching from Isfahan to Bandar Abbas. Shahriar's poem "Greetings to Heyder Baba" has become a phenomenon, respected, loved, and read by a wide range of people, not only in the region where it was written in Southern Azerbaijan, but also everywhere Turks live, reflecting the aforementioned concerns about change and transformation. Parables have been written for the poem in many parts of the Turkish landscape, and the Heyder Baba Mountain that gives its name became the name of a magazine published with the sentiments expressed in this poem. The poems written following the path he paved have pioneered the formation of a movement known as longing literature. Many poems have been written with similar sensitivity in the field of Qashqai. Contemporary Qashqai poets such as Hüseyin Ali Kaimi, Erselan Mirzai, Mahmut Kaviyani, Hasanağayi Keşküllü, Muhammed Nadiri Dereşorlu, Nevruz Abbasi, and Mansur Şahmuhammedi have composed poems in the Heyder Baba style, and these works have been performed at various Qashqai gatherings. Of the poets we have selected, only Nevruz Abbasi wrote a poem in the traditional ballad form, which we can examine under the heading of longing literature. The other five poets studied also formally continued the Shahriar style. This research attempts to show the poets' own opinions on Shahriar and the emotional motivations that drive them to write such poems. The poem “Heyder Baba’ya Selam” (Greetings to Heyder Baba) is written in a similar style to the muhammes or tercii bend, but its tone and style are more closely related to the epic genre in folk literature. Some sources from the Qashqai field define this style of poems as "beşkoşma". Relating these poems, written in beshkoshma (beshkoshma) style, to the "koshma" (balad), one of the main forms of Turkish folk poetry, provides a deeper understanding of these poems. Therefore, folkloristic researchers, especially those studying genre and form, are advised to use the term "beshkoshma" to refer to this style of poems. Considering the significant number of poems written in this form and style in folklore terminology and the lack of a specific concept defining them, the term "beshkoshma" is considered important in addressing a gap in terminology.