ŞEHRİYAR’IN HEYDER BABA’YA SELAM ŞİİRİNİN BAŞLATTIĞI MİLLİ UYANIŞIN GÜNEY İRAN’DAKİ YANSIMALARI

Öz

Kaşkay Türkleri, yazılı kaynaklardan tespit edilebildiği kadarıyla 15. Asrın başından itibaren İran’ın güneyinde konargöçer olarak hayatlarını idame ettiren ve bu itibarla kültürel manada kimliklerini son dönemlere kadar muhafaza edebilmiş bir Türk topluluğudur. Kaşkay Türklerinin siyasi varlığına Pehlevi döneminde başlayan devlet müdahalesi, günümüzde onların geleneksel yaşam biçimlerinin değişmesi ile devam etmektedir. Bu değişimde siyasi otoritenin etkisi kadar değişen yaşam şartlarını da göz önünde bulundurmak gerekir. Atlı-Bozkır medeniyetinin devamı olarak görebileceğimiz konargöçerlerin, günümüzde pek çok yönüyle ortadan kalkması ya da biçim değiştirmesi bir vakıadır. Bu durum İsfahan’dan Bender Abbas’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada yüzyıllardır müstakil bir kimlik aidiyetiyle yaşayan bu halkın artık daha yoğun şekilde temas etmeye ve birlikte yaşamaya mecbur oldukları Fars kültürü içerisinde kaybolma tehlikesini beraberinde getirmiştir. Şehriyar tarafından kaleme alınan Heyder Baba’ya Selam şiiri, yalnızca yazıldığı bölge olan Güney Azerbaycan’da değil Türk’ün yaşadığı her yerde yukarıda sözü edilen değişime ve dönüşüme yönelik kaygıların bir yansıması olarak çok geniş toplum kesimleri tarafından itibar görmüş, sevilmiş, okunmuş, bir fenomen olmuştur. Şiire, Türk coğrafyasının pek çok yerinde nazireler yazılmış, adını veren Heyder Baba Dağı bu şiirdeki hassasiyetlerle neşredilen bir dergiye ad olmuş, onun açtığı yoldan gidilerek yazılmış şiirler hasret edebiyatı olarak adlandırılan bir akımın şekillenmesine öncülük etmiştir. Kaşkay sahasında da benzer hassasiyetlerle kaleme alınmış pek çok şiir bulunmaktadır. Hüseyin Ali Kaimi, Erselan Mirzai, Mahmut Kaviyani, Hasanağayi Keşküllü, Muhammed Nadiri Dereşorlu, Nevruz Abbasi, Mansur Şahmuhammedi gibi günümüz Kaşkay şairleri Heyder Baba üslubunda şiirler söylemiş ve bu eserler muhtelif Kaşkay meclislerinde icra edilmiştir. Seçtiğimiz şairlerden yalnızca Nevruz Abbasi hasret edebiyatı başlığı altında inceleyebileceğimiz bir şiirini geleneksel koşma şeklinde yazmış, araştırmaya konu olan diğer beş şair Şehriyar edasını biçimsel olarak da devam ettirmiştir. Bu araştırmada sözü geçen şairlerin Şehiyar’la ilgili fikirleri, onları bu tarz şiirler yazmaya iten duygusal motivasyonlar da gösterilmeye çalışılmıştır. Heyder Baba’ya Selam şiiri muhammes veya tercii bend biçimine benzer yazılmış olmakla birlikte edası ve üslubu itibariyle âşık edebiyatındaki destan türüyle daha ilişkilidir. Kaşkay sahasından bazı kaynakların bu tarz şiirleri “beşkoşma” olarak tanımlaması halk şiirimizin ana biçimlerinden birisi olan koşma ile beşlikler halinde yazılan bu şiirleri ilişkilendirmek ve genel olarak Heyder Baba’ya nazire şeklinde yazılan bütün şiirleri tanımlamak bakımından derinlikli bir imkân vermektedir. Bu itibarla tür ve şekil üzerine çalışanlar başta olmak üzere folkloristik araştırmacılarına bu tarz şiirleri adlandırmak için “beşkoşma” adının kullanılması önerilmektedir. Folklor terminolojisinde bu biçimde ve üslupta kaleme alınan şiirlerin önemli bir yekûn tuttuğu ve onları tanımlayan özel bir kavramın bulunmayışı nazarı dikkate alındığında “beşkoşma” ifadesinin terminolojideki bir eksiği gidermek açısından önemli olduğu düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kaşkaylar
• Heyder Baba'ya Selam
• Şehriyar
• Milli Uyanış
• İran
• Hasret Edebiyatı

REFLECTIONS OF THE NATIONAL AWAKENING INITIATED BY ŞEHRİYAR’S POEM OF HEYDER BABA IN SOUTHERN IRAN

Öz

As far as can be determined from written sources, the Qashqai Turks are a Turkic community that has lived as nomads in southern Iran since the beginning of the 15th century and, as a result, has preserved its cultural identity until recent times. State intervention in the Qashqai Turks' political existence, which began during the Pahlavi period, continues today with the transformation of their traditional lifestyle. This transformation should be considered not only in terms of the influence of political authority but also in terms of changing living conditions. It is a fact that the nomads, who can be seen as the continuation of the equestrian-steppe civilization, are disappearing or undergoing significant changes in many ways today. This situation has brought with it the danger of their disappearance within the Persian culture with which they have been forced to interact and coexist for centuries, a vast geography stretching from Isfahan to Bandar Abbas. Shahriar's poem "Greetings to Heyder Baba" has become a phenomenon, respected, loved, and read by a wide range of people, not only in the region where it was written in Southern Azerbaijan, but also everywhere Turks live, reflecting the aforementioned concerns about change and transformation. Parables have been written for the poem in many parts of the Turkish landscape, and the Heyder Baba Mountain that gives its name became the name of a magazine published with the sentiments expressed in this poem. The poems written following the path he paved have pioneered the formation of a movement known as longing literature. Many poems have been written with similar sensitivity in the field of Qashqai. Contemporary Qashqai poets such as Hüseyin Ali Kaimi, Erselan Mirzai, Mahmut Kaviyani, Hasanağayi Keşküllü, Muhammed Nadiri Dereşorlu, Nevruz Abbasi, and Mansur Şahmuhammedi have composed poems in the Heyder Baba style, and these works have been performed at various Qashqai gatherings. Of the poets we have selected, only Nevruz Abbasi wrote a poem in the traditional ballad form, which we can examine under the heading of longing literature. The other five poets studied also formally continued the Shahriar style. This research attempts to show the poets' own opinions on Shahriar and the emotional motivations that drive them to write such poems. The poem “Heyder Baba’ya Selam” (Greetings to Heyder Baba) is written in a similar style to the muhammes or tercii bend, but its tone and style are more closely related to the epic genre in folk literature. Some sources from the Qashqai field define this style of poems as "beşkoşma". Relating these poems, written in beshkoshma (beshkoshma) style, to the "koshma" (balad), one of the main forms of Turkish folk poetry, provides a deeper understanding of these poems. Therefore, folkloristic researchers, especially those studying genre and form, are advised to use the term "beshkoshma" to refer to this style of poems. Considering the significant number of poems written in this form and style in folklore terminology and the lack of a specific concept defining them, the term "beshkoshma" is considered important in addressing a gap in terminology.

Anahtar Kelimeler

• Qashais
• Heyder Baba'ya Selam
• Shehriar
• Natioanl Awakening
• Iran
• Longing Literature

Kaynakça

1. AÇIKGÖZ, Namık, “Haydar Baba’ya Selam Nazireleri ve Yayınlanmamış Bir Nazire”, Türk Kültürü Dergisi, S. 30, Ocak 1989, ss. 12-26.
2. AHUR, Şehram, İran’da Yaşayan Kaşkayların Sosyo-Kültürel Yapısı, Hacettepe Üniversitesi SBE, Sosyoloji ABD, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara, 2001.
3. AKPINAR, Yavuz, Azeri Edebiyatı Araştırmaları, Dergâh Yayınları, İstanbul1994.
4. AMALEH, Moslem Rezaei, Kaşkay Türklerinden Mansur Şah Muhammedi’nin Şiirleri (İnceleme-Metin-Sözlük), Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Türk Dili Bilim Dalı Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Temmuz 2016.
5. BEHMENBEĞİ, Muhammed, Eger Karagac Nebud (Küşneha-yi Ez Hatırat), Şhirazbeşir Kaşkay Yayınları, Şiraz 1364.
6. BİLLURİ Höküme, Mehemmedhuseyn Şehriyar, Elm, Bakı 1984.
7. BOYRAZ, Şeref, Anadolu ve Azerbaycan Sahaları Halk Şiirinde Tür ve Şekil Meselesi, Türklük Bilimi Araştırmaları, C. III, Sivas 1996.
8. CEMRASİ, Ali Asger, “Şehriyar’dan Makul İlham Aldım”, Her Yıl Bir Türk Bilgi Şölenleri: 3 Uluslararası Muhammed Şehriyar Bilgi Şöleni, Türk Ocakları Bursa Şubesi Yayınları: 10 Bilgi Şölenleri Serisi: 3, Mart 2017.

9. ÇAM, Ahmet, Kaşkay Bilmeceleri (Giriş-Metin-İnceleme-Dizin, Paradigma Akademi yayınları, İstanbul 2024.
10. ÇELİK, Muhittin, “Kaşkay Bilmeceleri”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi Journal of Academic Language and Literature, C. 8, S. 3, Aralık/December 2024, ss. 1568-1591.
11. ÇOBANOĞLU, Özkul, Âşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü, Akçağ Yayınları, Ankara 2000.
12. DOĞAN, Talip, “İran Türklerinde Héyder Baba’ya Selām’ın Etkisiyle Yazılan Şiirlerdeki Ortaklıklara Dair”, Yeni Türkiye, Sayı 99 Ankara 2018, ss. 497-518.
13. DOULETABADİ, Farzaneh, Kaşkay Türklerinin Edebiyatı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2017.
14. ERCİLASUN, Ahmet Bican, Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yayınları, Ankara 1993.
15. GEDİKLİ, Yusuf, Şehriyar ve Bütün Türkçe Şiirleri, Ötüken Yayınları, İstanbul 1991.
16. GELDİEV, Gurbandurdı, Türkmen Şiiri Antolojisi, Türksoy Yayınları, Ankara 1995.
17. GÖKDAĞ, Bilgehan Atsız, Halaç Türkçesi Metinleri –Qarşu Balugga Selam, Vizyon Yayınevi, Ankara 2012.
18. GÖKDAĞ, Bilgehan Atsız, M. Cevat Heyet, “İran Türklerinde Kimlik Meselesi”, Bilig, S. 30, Yaz 2004, ss. 51-87.
19. GÜNAY, Umay, Türkiye’de Aşık Tarzı Şiir Geleneği ve Destan Motifi, Akçağ Yayıncılık. Ankara 1999.
20. HELVACIOĞLU, İrem, Uzak Yol Şiir Toplusu-Ersalan Mirzayi (Metin-İnceleme-Sözlük), Osmangazi Üniversitesi SBE TDE ABD (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Eskişehir 2012.
21. İPEK, Birol, Şehriyar’ın Heyder Baba’ya Selam Şiirine Türkiye’de Yazılan Nazireler, Akçağ Yayıncılık, Ankara 2023.
22. JAAFER, Kubra Saadun, Irak Türkmen Ağızlarıyla Yazılan Haydar Baba’ya Selam Nazireleri, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Dili Bilim Dalı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Bursa 2017.
23. KAFKASYALI, Ali, İran Türkleri, Bilgeoğuz Yayınları, İstanbul 2010.
24. KARAASLAN, Mehmet, “Göçe Ağıt: Kaşkay Türklerinde Göçebelikten Şehir Hayatına Geçişin Halk Şiirine Yansıması ve Milli Kimlik Üzerine Etkileri”, Halk Kültüründe Göç Uluslararası Sempozyumu Bildirler Kitabı, Motif Vakfı Yay. No: 12, İstanbul 2012, ss. 517-527.
25. KARAASLAN, Mehmet, “Başlangıçtan Günümüze Kaşkay Dili ve Edebiyatı Üzerine Değerlendirmeler”, Karadeniz Araştırmaları, Güz 2011, S. 31, ss. 135‐150.
26. KARAASLAN, Mehmet, “Bekir Çobanzade’den Mehmet Nüzhet’e Kırım Şiirinde Beşkoşma ve Türk Şiirinde Beşkoşmalar”, Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesi Kırım Tatar ve Türk Filolojisi Fakültesi Kırım Tatar ve Türk Dilleri Bölümü Türkoloji Araştırma Merkezi «Kırım Tatarlarının Dünü—Bugünü—Yarını» Uluslararası III. Türkoloji Sempozyumu Bildirileri Kitabı, Simferopol 2014, ss. 163-168.
27. KARAASLAN, Mehmet, “Çay Karagaç Şiiri Bağlamında Kaşkay Türklerinin Sosyokültürel Yapısına İlişkin Değerlendirmeler”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/4 Fall 2011, ss.191-203.
28. KARAASLAN, Mehmet, “Irmak Metaforunda Tarih ve İnsan”, Hepimiz Aynı Kültürü Konuşuyoruz Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat ve Dil Öğretimi Kongresi 29 Nisan- 1 Mayıs 2009, ss. 369-373.
29. KEYANİ, Manuçahr, Siyah Çadırha Tahkiki ez Zindegi Merdüm İli Kaşkayi, Said Nev Basımevi, Şiraz 1371.
30. KEYANİ, Manuçahr, Tarih-i Mubarizat Merdum İl-i Kaşkayi, Keyan Neşr, Şiraz 1365.
31. MAHMUDZADE, Hamid, Ketab-ı Eşar-ı Turki Şehriyar Be Enzam-ı Heyder Baba’ya Selam, Zerin Yayıncılık, Tahran 1387.
32. MİRZAİ, Ersalan, Uzak Yol -Şiir Toplusu-, İntişaratı Tek Dıraht, Tahran 2010.
33. OĞUZ, M. Öcal, Halk Şiirinde Tür, Şekil ve Makam, Akçağ Yayınları, Ankara 2001.
34. RESULZADE, Mehmet Emin, “Edebi Bir Hadise”, Azerbaycan, S. 4-5 Temmuz- Ağustos, Ankara 1955, ss. 2-15.
35. SAKAOĞLU, Saim, IV. Milletlerarası Türk Halk Edebiyatı ve Yunus Emre Semineri Bildirileri, Eskişehir 1991.
36. SALİMOVA, Reyhana, Muhammed Hüseyin Şehrîyâr’in Türkçe ve Farsça Eserlerinin Poetikası, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2021.
37. SARIÇİÇEK, Mümtaz, “Şehriyar’a Selam Haydar Baba’ya Selam’ın Ontolojik Tahlili”, Journal of Turkish Studies, C. 3, S. 7 2008, ss. 585-599.
38. SERTKAYA Ayşe Gül, “Şehriyâr’a Irak’ta Yazılan Nazireler”, ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, C. 1, S.1, Ordu 2010, ss.145-155.
39. ŞEHBAZİ, Şehbaz, Kaşkayi Şi’ri Ya Asar-ı Şuara-yı Kaşkayi, Mustafevi Şirazi Basımevi, Şiraz 1347.
40. ŞEYDA, Yahya, Şehriyar ve Azerbaycan Dilinde Eserleri, Erk Neşriyatı, Tebriz 1360.
41. ŞÜKÜROVA, Esmira Fuad, Şehriyar’ın Türk Dünyası Edebiyatında Yeri “Heyder Baba’ya Selam” Şiirinin Edebî Etki Alanı, Her Yıl Bir Türk Bilgi Şölenleri: 3 Uluslararası Muhammed Şehriyar Bilgi Şöleni, Türk Ocakları Bursa Şubesi Yayınları: 10 Bilgi Şölenleri Serisi: 3, Mart 2017, ss. 49-81.
42. TERZİMİ, Zekeriya, Şehriyar, çev. İsmet Verçin, Aşina, C. 1, S. 3, ss. 24-32.
43. TÜRKMEN, Fikret, Türkmen Şiiri Antolojisi, Türksoy Yayınları, Ankara 1995.