BÂBÜRLÜLERDE NEZR VE RÜŞVET: ARMAĞAN, GÜÇ VE YOLSUZLUĞUN TARİHSEL BİR İNCELEMESİ

Öz

Bu çalışmada, Bâbür İmparatorluğu’nda nezr geleneği ve bu geleneğin yol açtığı rüşvet eylemleri incelenmiştir. Hindistan’da varlık göstermiş diğer Türk hanedanlarında olduğu gibi, Bâbürlülerde de nezr geleneği yaygın bir uygulamaydı. Hindistan dışında varlık göstermiş Türk devletlerinde ise bu terim pişkeş kelimesi ile ifade edilmekteydi. Ancak, Bâbürlülerde özellikle Ekber Şah döneminden itibaren daha sık uygulanmaya başlanan bu gelenek, zaman içerisinde imparatorluğun en tepedeki soylu kadrolarından derece en düşük mevkideki memurlarına kadar bir hediye/armağan alışverişinden çok, bir rüşvet ve yolsuzluk eylemine dönüşmeye başladı. Nitekim erken modern dünyanın en sofistike siyasi sistemlerinden biri olan Bâbür İmparatorluğu, kişisel ilişkiler, tören yükümlülükleri ve maddi alışverişlerden oluşan karmaşık bir ağa dayanıyordu. Bu bakımdan, Bâbürlü yönetimini tanımlayan birçok kültürel ve idari uygulamadan biri olan nezr geleneği, yani imparatora veya yüksek rütbeli soylulara resmi hediye sunma geleneği, önemli bir yer tutuyordu. Nezr başlangıçta sadakat ve saygının sembolik bir göstergesi olsa da, modern tarihçilerin rüşvet, kayırmacılık ve yasadışı ödemeler olarak tanımladıkları uygulamalarla giderek örtüşmeye başladı. Zira, Ekber Şah döneminden itibaren törensel hediye sunumu ile yozlaşmış alışverişi ayıran çizgi genellikle ince, belirsiz veya stratejik olarak manipüle edilmeye başlandı. Dolayısıyla bu araştırma, nezrin imparatorluk ritüeli olarak ortaya çıkışından rüşvet ve nüfuz satın alma ile iç içe geçmesine kadar geçirdiği evrimi inceleyerek, ekonomik gereklilik, idari genişleme ve siyasi rekabetin Bâbür İmparatorluğu içinde bu sistemi nasıl şekillendirdiğine dair detaylı bir bakış sunmayı ve bundan sonra benzer konularda yapılacak bilimsel araştırmalara katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bâbürlülerde Nezr Geleneği
• Bâbürlülerde Rüşvet
• Nezr
• Pişkeş.

NAZARÂNA AND BRİBERY İN THE BABURİDS: A HİSTORİCAL STUDY OF GİFT, POWER, AND CORRUPTİON

Öz

This study examines the tradition of nazarāna in the Baburid Empire and the bribery practices that this tradition gave rise to. As with other Turkic dynasties that flourished in India, the tradition of nazarāna was a widespread practice among the Baburid. In Turkic states that flourished outside India, this term was expressed with the word piskes. However, this tradition, which began to be practiced more frequently among the Baburids, especially from the reign of Akbar Shah onwards, gradually transformed from an exchange of gifts/presents to an act of bribery and corruption, involving everyone from the highest-ranking nobles to the lowest-ranking officials of the empire. Indeed, the Baburid Empire, one of the most sophisticated political systems of the early modern world, was based on a complex network of personal relationships, ceremonial obligations, and material exchanges. In this regard, the tradition of nazarāna, one of the many cultural and administrative practices that defined Baburid governance, namely the tradition of presenting official gifts to the emperor or high-ranking nobles, held an important place. Although nazarāna was initially a symbolic gesture of loyalty and respect, it gradually began to overlap with practices that modern historians define as bribery, favoritism, and illegal payments. Indeed, from the time of Akbar Shah onwards, the line separating ceremonial gift-giving from corrupt transactions generally became thin, ambiguous, or strategically manipulated. Therefore, this research aims to provide a detailed look at how economic necessity, administrative expansion, and political competition shaped this system within the Baburid Empire, examining its evolution from its emergence as an imperial ritual to its entanglement with bribery and influence peddling, and to contribute to future scientific research on similar topics.

Anahtar Kelimeler

• Nazarāna Tradition in Baburids
• Bribery in Baburids
• Nazarāna
• Piskes.

Kaynakça

1. AFAQ, Neelam, Life And Times of Bahadur Shah (1707-1712), Aligarh Muslim University (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Aligarh 2010.
2. ALAM, Muzaffar, SUBRAHMANYAM, Sanjay, The Mughal State, 1526-1750, Oxford University Press, Delhi 1998.
3. ALİ, M. Athar, The Mughal Nobility Under Aurangzeb, Asia Publishing House, Bombay 1968.
4. ALLAMI, Ebul Fazl, The Āīn-i Akbarī, çev. Henry Sullivan Jarret ve Henry Blochmann, Low Price Publication, Delhi 2011.
5. ALLAMI, Ebul Fazl, The Akbarnama, çev. Henry Beveridge, The Asiatic Society, Kalküta 1907.
6. BÂBÜR, Zahirüddin Muhammed, Bâbürnâme, çev. R. Rahmeti Arat, Millî Eğitim Basımevi, İstanbul 1970.
7. BASU, Anjali Chatterjee, Bengal in The Reign of Aurangzib 1658-1707, Progressive Publishers, Calcutta 1967.
8. BAYUR, Yusuf Hikmet, “Evrenzgib Âlemgîr ve Dini Siyasası Üzerinde Bir İnceleme”, Belleten, S. 19/33, Ankara 1945, ss. 1-62.

9. BAYUR, Yusuf Hikmet, Hindistan Tarihi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1987.
10. BERNİER, François, Travels in the Mughal Empire 1656-1668, ed. Vincent A. Smith, Oxford University Press, London 1916.
11. BLAKE, Stephen P., Shahjahanabad: The Sovereign City in Mughal India, 1639-1739, Cambridge University Press, Cambridge 1991.
12. CHANDRA, Satish, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Har-Anand, Delhi 1999.
13. DALRYMPLE, William, Anarşi: Doğu Hindistan Şirketi’nin Amansız Yükselişi, çev. İsmail Hakkı Yılmaz, Albaraka Yayınları, İstanbul 2023.
14. DATTA, Kalikinkar, Shah Alam II and the East India Company, The World Press, Kalküta 1965.
15. English Factories in India, 1678-1684, ed. Charles Fawcett, At The Clarendon Press, Oxford 1954.
16. EVRENGZÎB, Ruka’ât-ı Âlemgîrî: Bâbürlü Padişahı Âlemgîr Evrengzîb’in Mektupları, haz. Inayetullah Han, çev. H. Hilal Şahin ve Vedat Meral, Selenge Yayınevi, İstanbul 2024.
17. FAROQHİ, Suraiya, Osmanlılar ve Bâbürlüler, çev. Zeynep Yıldırım, Kronik Kitap, İstanbul 2024.
18. FİSHER, Michael H., Bâbürlüler: Hindistan’da Bir Türk İmparatorluğu, çev. M. Fatih Çalışır, Kronik Yayıncılık, İstanbul 2020.
19. HABİB, Irfan, The Agrarian System of Mughal India, 1556-1707, Asia Publishing House, New York 1963.
20. HALICI, Gülseren, Hindistan’da Kalıcı Türk İzleri (1542-1666), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara 1995.
21. HEREVİ, Nizamüddin Ahmed, The Tabakat-ı Akbarī, çev. B. De, Royal Asiatic Society of Bengal, Kalküta 1927.
22. İZGİN, Burhan, Bâbürler Devleti’nde Askerî Teşkilat (1526-1605), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2020.
23. HABİB, Irfan, The Agrarian System of Mughal India, 1556-1707, Asia Publishing House, New York 1963.
24. JAHANGİR, The Tūzuk-i Jahāngīrī or Memoirs of Jahāngīr, çev. Alexander Rogers, ed. Henry Beveridge, Royal Asiatic Society, London 1909.
25. KARACA, Filiz, “Pîşkeş”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, C. 34, İstanbul 2007, ss. 294-296.
26. KHAN, Abbas, “Tarikh-i Sher Shahi”, The History of India as Told By Its Own Historians, ed. J. Dowson, haz. H. M. Elliot, Trubner And Co, London 1873.
27. KHAN, Khafi, Muntakhabu-l Lubab, ed. John Dowson, Susil Gupta (India) Ltd., Kalküta 1877.
28. KHAN, Saqi Mustad, Maăsir-i ‘Ălamgiri, çev. Jadunath Sarkar, Royal Asiatic Society of Bengal, Kalküta 1947.
29. KORTEL, S. Haluk, “Zemîndâr”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, C. 44, İstanbul 2013, ss. 238-239.
30. LAL, Ruby, Domesticity and Power in the Early Mughal World, Cambridge University Press, Cambridge 2005.
31. LANE-POOLE, Stanley, Dönemin Kaynaklarından Orta Çağ Hindistan’ı, çev. İlhan Aslan, Post Yayınevi, İstanbul 2024.
32. MANUCCİ, Niccolao, Storia Do Mogor 1653-1708, çev. William Irvine, Royal Asiatic Society, London 1907.
33. MERAL, Vedat, “Bâbürlülerde Câgîr Sistemi”, Türklerde Devlet ve Sivil Teşkilatlar, ed. Mehmet Özmenli, İKSAD Publishing House, Ankara 2023, s. 51-73.
34. MERAL, Vedat, “Bâbürlülerde Eyalet (Sûbe) Teşkilatı”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, T.C.’nin 100. Yılı Özel Sayısı, 2023, ss. 127-138.
35. ÖZCAN, Azmi, “Câgîr”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul 1993, ss. 11-12.
36. PELSAERT, Francisco, Cihangir’in Hindistan’ı, çev. Emre Ömür, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022.
37. RIZVÎ, Sayıyd Athar Abbas, “Mansabdâr”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, C. 28, Ankara 2003, ss. 3-4.
38. RİCHARDS, John, Bâbür Türk İmparatorluğu: Tarih, Kültür, Teşkilat, çev. Yasin Tekin, Selenge Yayınları, İstanbul 2021.
39. ROCCO, Sha, Golconda And The Qutb Shahs, Government Central Press, Haydarabad 1929.
40. SALİM, Ghulam Husain, Rıyazu-s Salatin, çev. Maulavi Abdus Salam, Mission Press, Kalküta 1902.
41. SARKAR, Jadunath, History of Aurangzib, Kuntaline Press, Kalküta 1912.
42. SARKAR, Jadunath, Mughal Administration, M. C. Sarkar & Sons, Kalküta 1920.
43. SARKAR, Jadunath, Studies in Mughal India, M. C. Sarkar & Sons, Calcutta 1919.
44. SİDDİQİ, Noman Ahmad, Land Revenue Administration Under The Mughals, Asia Publishing House, New York 1970.
45. SUR, Byapti, “Individual Interests Behind the Institutional Façade: The Dutch East India Company’s Legal Presence in Seventeenth-Century Mughal Bengal”, Itinerario, S. 42/2, Cambridge 2018, ss. 279-294.
46. TABATABAİ, Ghulam Husain Khan, Siyar-ul Mutakherin, çev. John Briggs, Allen & Co, London 1832.
47. TOD, James, Annals And Antıquıtıes of Rajasthan or The Central And Western Rajput States of India, ed. William Crooke, Oxford University Press, London 1920.
48. WİNK, André, Ekber Şah, çev. Uğur Gezen, Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul 2020.
49. ZUBRZYCKİ, John, Kısa Hindistan Tarihi, çev. Zeynep Demir, Say Yayınları, İstanbul 2023.