Araştırma Makalesi

TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR

Cilt: 8 Sayı: 17 31 Mayıs 2026
PDF İndir
TR EN

TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR

Öz

İnsan elinden çıkmış her türlü belgeyi ve maddi kalıntıyı “toplumun arşivleri” olarak nitelendiren tarihsel klimatoloji, aletli ölçümlerin olmadığı dönemlere ait iklim koşullarını yüksek çözünürlükle yeniden inşa etmeyi amaçlayan disiplinler arası bir sahadır. Günümüzde bu alan, geçmiş hava olaylarının insanlık tarihindeki yerini sorgulayan daha geniş kapsamlı “iklim tarihi” disiplininin temel bir alt dalı olarak kabul edilmektedir. Literatür taraması ve kavramsal analiz yöntemlerinin kullanıldığı bu çalışmada, disiplinin Emmanuel Le Roy Ladurie’nin “insansız tarih” yaklaşımından başlayıp, Christian Pfister’in standartlaştırdığı modern nicel yöntemlere uzanan teorik dönüşümü incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde, paleoklimatolojik veriler ile insan deneyimi arasında var olan "ölçek boşluğu" sorunu ele alınmış; bu boşluğu dolduran “toplum arşivleri” ile “doğa arşivleri” arasındaki metodolojik farklar tartışılmıştır. Devamında ise tarihsel klimatolojinin bel kemiğini oluşturan ve nitel kayıtların (kronikler, günlükler) istatistiksel verilere dönüştürülmesini sağlayan indeksleme (özellikle Pfister Endeksi), kalibrasyon ve doğrulama süreçleri teknik açıdan irdelenmiştir. Araştırmada ulaşılan önemli sonuçlardan biri, mevcut metodolojinin evrensel olmasına rağmen, uygulamaların büyük ölçüde Avrupa ile sınırlı kaldığı gerçeğidir. Bu tespitten hareketle, çalışmanın sonuç bölümünde disiplinin “terra incognita” (bilinmeyen toprak) konumundaki Orta Doğu ve İslam coğrafyasına genişlemesi gerektiği savunulmuştur. Özellikle Arapça kronikler, nevazil literatürü ve yağmur dualarının sunduğu kesintisiz veri potansiyeli, sadece bölgesel boşlukları doldurmak için değil, aynı zamanda Akdeniz havzasındaki iklimsel tele-bağlantıların anlaşılması ve disiplinin küresel bir perspektif kazanması adına değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. ABU’L-FARAC, Gregory (Bar Hebraeus), Abu’l-Farac Tarihi, çev. Ömer Rıza Doğrul, C. 2, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1950.
  2. BRÁZDIL, Rudolf, PFISTER, Christian, WANNER, Heinz, VON STORCH, Hans ve LUTERBACHER, Jürg, “Historical Climatology in Europe – The State of the Art”, Climatic Change, C. 70, S. 3, Dordrecht 2005, ss. 363-430.
  3. BRÖNNIMANN, Stefan, PFISTER, Christian ve WHITE, Sam, “Archives of Nature and Archives of Societies”, The Palgrave Handbook of Climate History, Ed. Sam White, Christian Pfister ve Franz Mauelshagen, Palgrave Macmillan, London 2018, ss. 27-36.
  4. CAMUFFO, Dario, “Evidence from the Archives of Societies: Early Instrumental Observations”, The Palgrave Handbook of Climate History, Ed. Sam White, Christian Pfister ve Franz Mauelshagen, Palgrave Macmillan, London 2018, ss. 83-92.
  5. CAREY, Mark, “Climate and History: A Critical Review of Historical Climatology and Climate Change Historiography”, WIREs Climate Change, C. 3, S. 3, Hoboken 2012, ss. 233-249.
  6. DEAN, Jonathan R., JONES, Matthew D., LENG, Melanie J., NOBLE, Stephen R., METCALFE, Sarah E., SLOANE, Hilary J., SAHY, Diana, EASTWOOD, Warren J. ve ROBERTS, C. Neil, “Eastern Mediterranean Hydroclimate over the Late Glacial and Holocene, Reconstructed from the Sediments of Nar lake, Central Turkey, Using Stable Isotopes and Carbonate Mineralogy”, Quaternary Science Reviews, C. 124, Oxford 2015, ss. 162-174.
  7. DOBROVOLNÝ, Petr, MOBERG, Anders, BRÁZDIL, Rudolf, PFISTER, Christian, GLASER, Rüdiger, WILSON, Rob, VAN ENGELEN, Aryan, LIMANÓWKA, Danuta, KISS, Andrea, HALÍČKOVÁ, Monika, MACKOVÁ, Jarmila, RIEMANN, Dirk, LUTERBACHER, Jürg ve BÖHM, Reinhard, “Monthly, Seasonal and Annual Temperature Reconstructions for Central Europe Derived from Documentary Evidence and Instrumental Records Since AD 1500”, Climatic Change, C. 101, S. 1-2, Dordrecht 2010, ss. 69-107.
  8. DOMÍNGUEZ-CASTRO, Fernando, VAQUERO, José Manuel, MARÍN, Manuela, GALLEGO, María Cruz ve GARCÍA-HERRERA, Ricardo, “How Useful Could Arabic Documentary Sources Be for Reconstructing Past Climate?”, Weather, C. 67, S. 3, Reading 2012, ss. 76-82.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Tarihçilik (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

31 Mayıs 2026

Gönderilme Tarihi

14 Aralık 2025

Kabul Tarihi

17 Mart 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 8 Sayı: 17

Kaynak Göster

APA
Özbek, G. (2026). TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8(17), 823-838. https://doi.org/10.53718/gttad.1841930
AMA
1.Özbek G. TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR. GTTAD. 2026;8(17):823-838. doi:10.53718/gttad.1841930
Chicago
Özbek, Gülşen. 2026. “TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8 (17): 823-38. https://doi.org/10.53718/gttad.1841930.
EndNote
Özbek G (01 Mayıs 2026) TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8 17 823–838.
IEEE
[1]G. Özbek, “TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR”, GTTAD, c. 8, sy 17, ss. 823–838, May. 2026, doi: 10.53718/gttad.1841930.
ISNAD
Özbek, Gülşen. “TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8/17 (01 Mayıs 2026): 823-838. https://doi.org/10.53718/gttad.1841930.
JAMA
1.Özbek G. TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR. GTTAD. 2026;8:823–838.
MLA
Özbek, Gülşen. “TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, c. 8, sy 17, Mayıs 2026, ss. 823-38, doi:10.53718/gttad.1841930.
Vancouver
1.Gülşen Özbek. TOPLUMUN ARŞİVLERİNDEN İKLİMİN YENİDEN İNŞASI: TARİHSEL KLİMATOLOJİDE METODOLOJİK DÖNÜŞÜM VE YENİ UFUKLAR. GTTAD. 01 Mayıs 2026;8(17):823-38. doi:10.53718/gttad.1841930