SÖZLÜ GELENEK VE TARİHİ GERÇEKLİK ARASINDA: SALIRLARIN ÇİN’E GÖÇÜ

Öz

Bu çalışmada, günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti’nde yaşayan ve Oğuzların en doğudaki kolu olarak bilinen Salır Türklerinin doğuya göç süreci, sözlü tarih anlatıları ve yazılı kaynaklar birlikte değerlendirerek incelemektedir. Semerkand, Kumul, Mangışlak ve Doğu Anadolu gibi farklı coğrafyaların göçle ilgili anlatılarda başlangıç noktası olarak zikredilmesi, göçün sadece bir merkezden ve tek seferde yapılmadığını, aksine uzun ve çok katmanlı tarihsel bir süreçte olduğunu göstermektedir. Makalede, Karaman ve Akman beyler etrafında şekillenen sözlü geleneğin Çin Salırlarının folklorunda canlılığını günümüze kadar koruması, bu rivayetlerin sadece Çin’e gerçekleştirilen göçü değil, erken dönem Oğuz-Salır göçlerine dair toplumsal hafızayı da devam ettirdiğini göstermektedir. Makalede, Salırların Çin’e göç tarihine ilişkin literatürde ileri sürülen dört temel görüş (Tang dönemi, Selçuklu dönemi, Ming dönemi ve Moğol-Yuan) eleştirel bir şekilde ele alınmaktadır. Göçün, Tang Hanedanı ve Selçuklu Devleti dönemlerinde gerçekleştiğini öne süren tezlerin, yazılı kaynakların yokluğu nedeniyle tarihsel açıdan sorunlu olduğu vurgulanmaktadır. Ming Hanedanı’nın ilk yıllarına denk gelen 1371 tarihinin Çin’de yapılan çalışmalarda yaygın kabul görmesine karşın, Yuan Hanedanı dönemine ait kayıtlar, Salırların Çin’deki tarihlerini daha erken bir döneme uzandığını göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Salırların Çin’e göçlerinin büyük olasılıkla Moğol hâkimiyeti döneminde, 1227–1279 yılları arasında gerçekleştiğini, Salır göç rivayetlerinin tek seferde gerçekleşen bir göç olayından ziyade, farklı dönemlere ait tarihsel hareketliliklerin zamanla iç içe geçtiği çok katmanlı bir anlatı geleneğini yansıttığı sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Salırlar
• Çin Türkleri
• göç
• İpek Yolu
• Moğol İmparatorluğu
• Yuan Hanedanı

BETWEEN ORAL TRADITION AND HISTORICAL REALITY: THE MIGRATION OF THE SALARS TO CHINA

Öz

This study examines the eastward migration process of the Salır Turks (officially known as Salar in China), known as the easternmost branch of the Oghuz Turks, who currently reside in the People’s Republic of China, by evaluating oral history narratives and written sources together. The fact that different geographical areas such as Samarkand, Kumul, Mangyshlak, and Eastern Anatolia are mentioned as starting points in narratives related to migration indicates that the migration was not carried out from a single center and in a single phase, but rather was a long and multi-layered historical process. The article shows that the oral tradition formed around the Karaman and Akman beys has remained alive in the folklore of the Chinese Salirs to this day, indicating that these narratives not only continue the memory of the migration to China but also the social memory of the early Oğuz-Salir migrations. The article critically examines the four main views put forward in the literature regarding the history of the Salars' migration to China (the Tang period, the Seljuk period, the Ming period, and the Mongol-Yuan period). It emphasizes that the theses proposing that the migration took place during the Tang Dynasty and the Seljuk Empire are historically problematic due to the lack of written sources. Although the date 1371, corresponding to the early years of the Ming Dynasty, is widely accepted in studies conducted in China, records from the Yuan Dynasty period indicate that the history of the Salars in China extends to an earlier period. In this context, the study concludes that the Salars' migration to China most likely took place during the Mongol rule, between 1227 and 1279, and that the Salar migration narratives reflect a multi-layered narrative tradition in which historical movements from different periods became intertwined over time, rather than a single migration event.

Anahtar Kelimeler

• Salar people
• Turkic Peoples in China
• Silk Road
• migration
• Mongol Empire
• Yuan Dynasty

Kaynakça

1. AGACANOV, S. G., Oğuzlar, çev. Ekber N. Necef, Ahmet Annaberdiyev, 4. bs., Selenge Yay., İstanbul 2004.
2. AKGÜL, Yusuf, “Hoca Ahmet Yesevi’nin Hazar Ötesi Türkmenlerine Tesiri ve Bu Çerçevede Bazı Tespitler”, Bilig, S. 8, 1999, ss. 47-62.
3. ALAN, Hayrunnisa, Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2020.
4. ALGAR, Hamid, “Ahund”, DİA, C. 2, İstanbul 1989, s. 185.
5. ANDİCAN, A. Ahat, Emir Timur: Tarih, Siyaset, Miras, Selenge Yay., İstanbul 2019.
6. ASLAN, İlhan, “Ermeni Kaynaklarında İlhanlılara İlişkin Vergi Terimleri”, Medeniyet Kültürel Araştırmalar Belleteni, C.5, S.9, 2025, s. 75-88.
7. ASSMANN, Jan, Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik, çev. Ayşe Tekin, Ayrıntı Yay., İstanbul 2015.
8. ATWOOD, Christopher P., Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts on File 2004.

9. ATWOOD, Christopher P., “The First Mongol Contacts with the Tibetans”, Trails of the Tibetan Tradition: Papers for Elliot Sperling, ed. Roberto Vitali, Gedun Rabsal, Nicole Willock, Dharamshala: Amnye Machen Institute, 2014, ss. 21-45.
10. BAKIR, Abdullah, Yazıcızâde ’Alî’nin Selçuk-nâme İsimli Eserinin Edisyon Kritiği, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), 2008.
11. BARFIELD, Thomas J., The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China, 221 BC to AD 1757, Blackwell Publishers, Cambridge, MA & Oxford 1992.
12. BARTHOLD, V. V., Four Studies on the History of Central Asia, çev. V. and T. Minorsky, E.J. Brill, Leiden 1958.
13. BARTHOLD, V. V., Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, TTK Yay., Ankara 2006.
14. BENITE, Zvi Ben-Dor, “Follow the white camel: Islam in China to 1800”, The New Cambridge History of Islam: The Eastern Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries, C.3, Ed. Anthony Reid Morgan, David O., New York 2010, ss. 409-426.
15. BROMMHALL, Marshall, Islam in China: a Neglected Problem, China Inland Mission, London 1910.
16. CHANG, Hai-Yan 常海燕, Lishi jingxiang zhong de Sala er- Han Zang Zoulang yige xiao minzu yingzao chuantong de lishi renlei xue kaocha 历史镜像中的撒拉尔-汉藏走廊一个小民族营造传统的历史人类学考察, Zhongyang Minzu Daxue 中国民族大学, 2012.
17. CHEN, Ching-Lung, “Trading Activities of The Turkic Peoples in China”, Central Asiatic Journal, Proceedings of the 23th Meeting of the Permanent International Altaistic Conference Vienna 27. July – 1. August 1980, C.25, S. 1/2, 1981, ss. 38-53.
18. CHENG, Dezhi 陈得芝, “Yuan dai Zhongguo yu Ouzhou de Jiaowang 元代中国与欧洲 de 交往”, Wenshi zhishi 文史知识, C. 3, 1985, ss. 75-80.
19. CHENG, Yun Fang 程云芳, Fan Xian Shen 樊祥申, Sala zu 撒拉族, Minzu cheban she 民族出版社, Beijing 1988.
20. COSMO, Nicola Di, “Black Sea Emporia and the Mongol Empire: A Reassessment of the Pax Mongolica”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, C. 53, S. 1/2, 2010, ss. 83-108.
21. ÇANDARLIOĞLU, Gülçin, Orta Asya’da Timurîler, Çin’de Ming Münâsebetleri: Ch’en Ch’eng Elçilik Raporu, Mimar Sinan Üniversitesi Yay., İstanbul 1995.
22. DWYER, Arienne M., Salar: A study in Inner Asian Language Contact Processes, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2007.
23. EBU’L-ABBAS AHMED B. EBİ’L-HAYR ZERKUB-I ŞİRAZİ, Şirazname, (Ed. çev. Behmen Kerimi), Tahran: Matbaa-ı Ruşenayi, 1310.
24. EBULGAZİ BAHADIR HAN, Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü), Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık, Ankara 1996.
25. EMET, Erkin, “Türklerin Ana Yurtlarından Biri Kumul (Hami) ve Kumul Kelimesinin Etimolojisi Hakkında”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, S. 4, 1997, ss. 162-165.
26. GIYASEDDİN NAKKAŞ, Hıtay Sefaretnamesi, çev. Betül Mutlu, TTK Yay., Ankara 2013.
27. GONG, Jinghan 龚景瀚, Xunhua ting zhi 循化厅志, Qinghai renmin chuban she 青海人民出版社, Xining 2015.
28. GONG, Jinghan 龔景瀚, Xunhua Zhı 循化誌, Qinghai renmin chubanshe 青海人民出版社, Xining 1981.
29. GOODMAN, David S. G., “Exiled by Definition: The Salar of Northwest China”, Portal Journal of Multidisciplinary International Studies, C. 2, S. 1, 2005, ss. 1–28.
30. HAMDULLAH MÜSTEVFÎ-Yİ KAZVİNİ, Târih-i Güzide, çev. Mürsel Öztürk, TTK Yayınları, Ankara 2018.
31. HAN, Jianye 韩建业, Qinghai Sala zu shiliao ji 青海撒拉族史料集, Qinghai Renmin Chuban she, Xining 2006.
32. HILLE, Marie Paule, Biance Horelmann, Paul K. Nietupski, “Introduction”, Muslims in Amdo Tibetan Society: Multi-Disciplinary Approaches, Lexington Books, 2015, ss. 1-19.
33. IBN’ÜL-ESİR, El-Kâmil Fi’t Tarih Tercümesi İslam Tarihi, çev. Abdülkerim Özaydın, Bahar Yay., İstanbul 1987.
34. İMAMOĞLU, Abdullah Taha, “Kur’an-ı Kerim ve Kanun-ı Esasi Kolcalı Abdülaziz”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, S. 9, 2010, ss. 137-144.
35. JACKSON, Peter, The Mongols and the Islamic World, Yale University Press, New Haven, London 2017.
36. KAŞGARLI MAHMUD, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I, çev. Besim Atalay, TDK Yay., Ankara 1985.
37. KAŞGARLI MAHMUD, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi III, çev. Besim Atalay, TDK Yay., Ankara 1986.
38. KIM, Hodong, “Was ‘da Yuan’ a Chinese Dynasty?”, Journal of Song-Yuan Studies, C. 45, 2015, ss. 279-305.
39. KİRİLEN, Gürhan, “Xuan Zang’ın Orta Asya İzlenimleri”, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, C.53, S. 1, 2013, ss. 63-84.
40. KOMİSYON, Sala Zu Jıanshı 撒拉族简史, Minzu cheban she 民族出版社, Xining 2008.
41. KOMİSYON, Sala Zu Shılıao Jılu 撒拉族史料辑录, Xining 1981.
42. KOMİSYON, Xunhua Salazu Zızhıxıan Gaıkuang 循化撒拉族自治县概况, Minzu cheban she 民族出版社, Beijing 2009.
43. KÖPRÜLÜ, M. Fuad, “Daruga”, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, 1967, C. 3, s. 486–489.
44. KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuad, Tarih Araştırmaları-1, Akçağ Yay., Ankara 2006.
45. KÖPRÜLÜ, Mehmet Fuad, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, 10. bs., Akçağ Yay., Ankara 2007.
46. KULCALI ABDÜLAZİZ, Çin’de Dîn-i Mübîn-i İslâm ve Çin Müslümanları, çev. Songül Keçeci Kurt, Zafer Ofset, Erzurum 2015.
47. LAMBTON, A. K. S., “Darugha”, Encyclopaedia of Islam, E.J. Brill, Leiden 1991, C. II, s. 162–163.
48. LEİSER, Gary, “Salur”, EI, C. VIII, E.J. Brill, Leiden 1995, ss. 1005-1006.
49. LIPMAN, Jonathan N., Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China (Studies on Ethnic Groups in China), Seattle-London: University of Washington Press, 1997.
50. Lİ, Rui 李睿, “Tang Song shiqi cha ma hushi 唐宋时期茶马互市”, Sıxiang zhan xian, C. 37, S. 8, 2011, ss. 139-142.
51. MA, Jianzhong 马建忠, Kevin Stuart, “Stone Camels and Clear Springs’ The Salar’s Samarkand Origins”, Asian Folklore Studies, C. 55, 1996, ss. 287-298.
52. MA, Chengjun 马成俊, “Xunhua Salazu cunluo mingcheng kaoshi 循化撒拉族村落名称考释”, Qinghai Minzu Yanjiu, C. 12, S. 3, 2001, ss. 32-36.
53. MA, Wei 马伟, “Cong Sarağur Dao Salïr-Sala zu Yuanliu de Yuyan Renlei Xue Yanjiu 从 sarağur 到 salïr -撒拉族源流 de 语言人类学研究”, Xibei Minzu Yanjiu, C. 77, S. 2, 2013, ss. 131-210.
54. MA, Wei 马伟, “Saluer Wangchao yu Salazu 撒鲁尔王朝与撒拉族”, Qinghai Minzu Yanjiu, C. 19, S. 1, 2008, ss. 96-106.
55. MI, Yizhi 芈一之, Sala zu shi 撒拉族史, Sıchuan Minzu chuban she, Chengdu 2004.
56. MI, Yizhi 芈一之, Sala zu zhengzhi shehui shi 撒拉族政治社会史, Huanghe wenhua chuban she 黄河文化出版社, Xining 1990.
57. MINAWAER 米娜瓦尔, “Zai lun Sala zu de zu yuan yu xincheng wenti 再论撒拉族 de 族源与形成问题”, Zhongyang Minzu daxue xuebao 中央民族大学学报, C. 28, S. 6, 2001, ss. 16-19.
58. MOTE, Frederick W., “Chinese Society under Mongol Rule, 1215-1368”, The Cambridge History of China, Vol. 6: Alien Regimes and Border States, 907-1368, ed. Herbert Franke and Denis Twitchett, Cambridge University Press, Cambridge 2008, ss. 616-664.
59. NEŞRİ, Mevlana Mehmed, Cihânnümâ, 6.Kısım: Osmanlı Tarihi (1288-1485), Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2013.
60. OU, Yang Xiu 歐陽修, Xin Tang Shu 新唐書, Zhonghua Shuju 中華書局, Beijing 1975.
61. ÖGEL, Bahaeddin, Türk Mitolojisi I, TTK Yay., Ankara 2014.
62. ÖZAYDIN, Abdülkerim, “Melikşah”, DİA, C. 29, Ankara 2004, ss. 54-57.
63. PELLIOT, Paul, Notes on Marco Polo, Imprimerie Nationale, Paris 1963.
64. POTANIN, G. N., Tangutsko-Tibetskaya okraina Kitaya i Tsentralnaya Mongoliya, Tipografiya Imperatorskoy Akademii Nauk, St. Petersburg 1893.
65. POYARKOV, A., V. Ladygin, “Saları. Etnografıçeskiy Oçerk”, Etnografıçeskoy Obozreniye, C. 16, S. 1, 1893, ss. 1-43.
66. PU, Lei 濮蕾, “Shilun Mingchao zhengfu de cha ma hushi guanli zhidu 试论明朝政府 de ‘茶马互市’管理制度”, Guizhou daxue xuebao 贵州大学学报, C. 31, S. 3, 2013, ss. 116-121.
67. RACHEWILTZ, Igor De, The Secret History of The Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century, Brill, Leiden -Boston 2004.
68. REZVAN, Efim, Between Turkestan and Tibet: The Salars, (Ed. Igır Alimov, Maryam Rezvan), St. Petersburg, 2010.
69. RIZAKULİ Han Hidayet, Tarih-i Ravzatü’s-Safâ-yı Nâsırî, Esatir Yay., Tahran 1385.
70. ROCKHILL, William Woodville, Diary of a Journey Through Mongolia and Tibet in 1891 and 1892, Smithsonian Institution, Washington 1894.
71. ROSSABI, Morris, “Two Ming Envoys to Inner Asia”, T’oung Pao, C. 62, S. 1/3, 1976, ss. 1-34.
72. SAGUCHİ, Toru, “On the Origin of the Ch’in-Hai Salars”, Ankara Üniversitesi DTCF Tarih Bölümü Tarih Araştırmaları Dergisi, S. 10, 1968, ss. 225-229.
73. SARITAŞ, Eyüp, “Salar Türklerinin Menşei Tarihi Kaynakları ve Göçleri Hakkında Kısa Bir İnceleme”, Doğu Araştırmaları, S. 10, 2012, ss. 107-116.
74. SCHAFER, Edward Hetzel, Semerkand’ın Altın Şeftalileri: Göktürkler ve Uygurlar Döneminde Uluslararası Ticaret, çev. Serkan Acar, Selenge Yay., İstanbul 2020.
75. SCHRAM, Louis M. J., “The Monguors of the Kansu-Tibetan Frontier Their Origin, History, and Social Organization”, Transactions of the American Philosophical Society, C. 44, S. 1, 1954, ss. 1-138.
76. SHAW, Robert B., “On the Hill Canton of Sálár: The Most Easterly Settlement of the Turk Race”, The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, New Series, C. 10, S. 3, 1878, ss. 305-316.
77. SIMA QIAN 司馬遷, Shi ji 史記, Zhonghua Shuju 中華書局, Beijing 2014.
78. SKAFF, Jonathan Karam, Sui-Tang China and Its Turko-Mongol Neighbors: Culture, Power and Connections, 580-800, Oxford University Press, New York 2012.
79. SONG, Lian 宋濂, Yuan Shi 元史, Beijing: Zhonghua Shuju 中華書局, 1976.
80. TENISHEV, Edhem R., “Sur le Folklore et la Langue Des Salars”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, C. 14, S. 3, 1962, ss. 253-272.
81. TENISHEV, Edhem R., Stroy Salarskogo Yazıka (Строй Саларского языка), Moskva: Izdatelzvo, Nauka, 1976.
82. TENISHEV, Edhem R., Salarskiy Tekstiy, Moskva, 1964.
83. TENISHEV, Edhem R., U Tyurkskikh Narodov Kitaya, Drevniki 1956-1958, (У тюркских народов Китая, дневники, 1956–1958), Moskva 1995.
84. TERES, Ersin, “Salır Türklerinin Kaynakları ve Salır Türkçesi Üzerine Araştırmalar”, Türkiyat Mecmuası, C. 22, 2012, ss. 103-126.
85. TOGAN, Zeki Velidi, “Ahund”, M.E.B. İslam Ansiklopedisi, C.1, İstanbul 1978, s. 228.
86. TOGAN, Zeki Velidi, Oğuz Destanı - Reşideddin Oğuznamesi, Tercüme ve Tahlili, 2. bs., Enderun Yay., İstanbul 1982.
87. TOGAN, Zeki Velidi, Umumî Türk Tarihine Giriş, 3. bs., Enderun Kitabevi, İstanbul 1981.
88. TOLSTOV, Sergey P., Oğuz Şehirleri ve Oğuzlar, çev. Ekaterina S. Şeremeteva, Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2017.
89. TRIPPNER, Josef, “Die Salaren, Ihre Ersten Glaubens-Streitigkeiten und Ihr Aufstand 1781”, Central Asiatic Journal, C. 9, S. 4, 1964, ss. 241-276.
90. UHLIG, Helmut, İpek Yolu - Çin ve Roma Arasında Eski Dünya Kültürü, çev. Alev Kırım, Okyanus Yayıncılık, İstanbul 2000.
91. WANG, Guiyun 王桂云, “Shou ren qingdao shi zhang Ma Fuxiang 首任青岛市长马福祥”, 2012, http://www.xhgmw.com/m/view.php?aid=2468, 24.02.2020.
92. WANG, Jianxin, “Salar Fieldsite in Qinghai Province, China”, Arts & Humanities Research Council, http://www.philosophy.dept.shef.ac.uk/culture&mind/people/wangj/, 23.11.2015.
93. WEI, Li xue-, Kevin Stuart, “The Xunhua Sala”, Asian Folklore Studies, C. 49, S. 1, 1990, ss. 39-52.
94. WEI, Xin 卫心, “Sala Dongqian 撒拉东迁”, Qinghai Minzu Yanjiu, Sayı 1, 1993, ss. 83-84.
95. XİAO, Yang 晓洋, “Sala zu lishı zaji san ze 撒拉族历史札记三则”, Qinghai Shehui Kexue, S. 6, 1985, ss. 109-111.
96. YANG, Jianxin 杨建新, Zhongguo Xibei Shaoshu Minzu shi 中国西北少数民族史, Ningxia Renmin Chuban she 宁夏人民出版社, Beijing 2003.
97. YILDIRIM, Kürşat, “Eski Çin’in Batıyla Ticarete Başlaması ve Yeşimtaşı Kapısı”, Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, C. 64, S. 384, 2018, ss. 12-15.
98. ZUFFEREY, Nicolas, “Traces Of The Silk Road In Han -Dynasty Iconography: Questions And Hypotheses”, The Journey of Maps and Images on the Silk Road, ed. Philippe Forêt, Andreas Kaplony, Brill, Leiden -Boston 2008, ss. 9-29.