TÜRKLERDE SAVAŞ GÜREŞİ: TEKE TEK SAVAŞ

Öz

Teke tek savaş, savaş güreşi, düello ya da mübareze olarak adlandırılan bireysel çatışma uygulaması, tarih boyunca birçok toplumda görülen askeri bir gelenek olmakla birlikte, Türk savaş kültürü içerisinde süreklilik arz eden özgün bir uygulama niteliği taşımaktadır. Bu çalışma, Hunlardan başlayarak Türk toplulukları arasında teke tek savaşın hangi bağlamlarda ortaya çıktığını, nasıl ve ne şekilde icra edildiğini, ayrıca askeri, kültürel ve zihin dünyasındaki yerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, Çin, Bizans, İslam ve Rus kronikleri ile Türk destan ve mitolojik metinlerini birlikte ele alarak yazılı ve sözlü kaynakların karşılaştırmalı analizine dayanmaktadır. İnceleme sonucunda, teke tek savaşın yalnızca rakip ordular arasında sembolik bir güç gösterisi olmadığı, aynı zamanda iç siyasi mücadelelerde, moral ve psikolojik üstünlük sağlama amacıyla ve askeri liderliğin meşruiyetini pekiştiren bir araç olarak kullanıldığı görülmektedir. Hunlar, Kök Türkler, Uygurlar, Selçuklular ve daha sonraki Türk toplulukları örneklerinde bu uygulamanın, alp ve bahadır anlayışıyla doğrudan ilişkili olduğu, cesaret, onur ve bireysel askeri yetkinliğin ön plana çıkarıldığı bir savaş pratiği olarak algılandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca teke tek savaşın, Türk sözlü kültüründe ve destan geleneğinde ideal savaşçı tipinin inşasında önemli bir rol oynadığı tespit edilmektedir. Bu bağlamda çalışma, teke tek savaş geleneğinin Türk askeri kültüründe raslantısal değil, tarihsel sürekliliğe sahip bilinçli bir uygulama olduğunu ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk
• Savaş
• Güreş
• Düello

WAR WRESTLING AMONG THE TURKS: ONE-ON-ONE COMBAT

Öz

One-on-one combat, known as war wrestling, duelling or challenge, is a military tradition seen throughout history in many societies, but it is a unique practice that has persisted within Turkish war culture. This study aims to examine the contexts in which one-on-one combat emerged among Turkic communities, starting with the Huns, how and in what manner it was practised, and its place in the military, cultural and mental worlds. The research is based on a comparative analysis of written and oral sources, examining Chinese, Byzantine, Islamic and Russian chronicles alongside Turkish epics and mythological texts. The review reveals that one-on-one combat is not merely a symbolic display of power between rival armies but is also used as a tool to gain moral and psychological superiority in internal political struggles and to reinforce the legitimacy of military leadership. In the examples of the Huns, the Kök Türks, the Uighurs, the Seljuks and later Turkic communities, it is understood that this practice was perceived as a warfare practice directly related to the concept of alp and bahadır, emphasising courage, honour and individual military competence. Furthermore, it has been determined that single combat plays an important role in the construction of the ideal warrior type in Turkish oral culture and the epic tradition. In this context, the study aims to reveal that the tradition of single combat is not a random occurrence in Turkish military culture, but rather a conscious practice with historical continuity.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• War
• Wrestling
• Duel

Kaynakça

1. AHMETBEYOĞLU, Ali, Avrupa Hunları, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2013.
2. ALAADDİN ATA MELİK CÜVEYNÎ, Tarih-i Cihan Güşa, çev. Mürsel Öztürk, TTK, Ankara 2013.
3. ARCHER, Christon I., FERRİS, John R., HERWİG, Holger H., TRAVERS, Timothy H. E., Dünya Savaş Tarihi, çev. Cem Demirkan, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2020.
4. ARTAMONOV, M. İ., Hazar Tarihi Türkler, Yahudiler, Ruslar, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2016.
5. AYVERDİ, İlhan, Kubbealtı Lugati Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Neşriyat, İstanbul 2005.
6. BALDİCK, Robert, The Duel, Clarkson N. Potter Publisher, New York 1965.
7. BULDUK, Üçler, “Yaşayış ve Kültür Açısından Eski Türk Devletlerinin Kuruluş ve Yıkılış Nedenleri”, Kuruluş ve Çöküş Sürecinde Türk Devletleri Sempozyumu Bildirileri (5-6 Kasım 2007), yay. haz. Mehmet Alpargu, Muhammed Bilal Çelik, Sakarya Üniversitesi Basımevi, Sakarya 2008, ss. 47-55.
8. BULDUK, Üçler, “Dede Korkut Oğuzlarında Askerî Teşkilata Dair Unsurlar”, Dede Korkut Uluslararası Sempozyumu (25-27 Nisan 2019/Bayburt) Bildiri Kitabı, ed. Ferdi Güzel, Turgay Kabak, Bayburt Üniversitesi Dede Korkut Uygulama ve Araştırma Merkezi, Bayburt 2019, ss. 149-162.

9. ÇAKIR, Oğuzhan, “Selçuklu Ailesinin Bilnen İlk Atası: Demir Yaylı Dukak”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, Bahar 2021, S. 14, ss. 81-104.
10. ÇOBAN, Erdal, Orta Çağ’da Kumanlar ve Macarlar, Nobel Yayınları, Ankara 2014.
11. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2023.
12. DUMAN, Abdullah, Mübâreze Orta Çağ Yakın Doğusunda Teke Tek Savaş, Ayışığıkitapları, İstanbul 2020.
13. EBÛ ABDULLAH MUHAMMED İBN BATTÛTA TANCÎ, İbn Battûta Seyahatnamesi, çev. A. Sait Aykut, YKY, C. II, İstanbul 2010.
14. ERCİLASUN, Konuralp, Türk Tarihinde Asya Hunları, Dergâh Yayınları, İstanbul 2019.
15. ERCİLASUN, Konuralp, “Bozkır Medeniyetinin Temel Özellikleri Ne İdi?”, Türkistan’dan Anadolu’ya Tarihin İzinde Prof. Dr. Mehmet Alpargu’ya Armağan, ed. Zeynep İskefiyeli, Muhammed Bilal Çelik, Nobel Yayınları, Ankara 2020, C. I, ss. 432-442.
16. ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1980.
17. ERGİN, Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2011.
18. ERKOÇ, Hayrettin İhsan, Yenisey’den Seyhun’a Türkler, Kronik Kitap, İstanbul 2021.
19. Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang Shu), çev. İsenbike Togan, Gülnar Kara, Cahide Baysal, TTK, Ankara 2017.
20. GÖKYAY, Orhan Şaik, “Hannâme”, Necati Lugal Armağanı, TTK, Ankara 1968, ss. 275-330.
21. GÖMEÇ, Saadettin, Kök Türk Tarihi, Berikan Yayınları, Ankara 2011.
22. GÖMEÇ, Saadettin Yağmur, Uygur Türkleri Tarihi, Berikan Yayınevi, Ankara 2015.
23. GÖMEÇ, Saadettin Yağmur, “Kök Türkler ve Uygurlar Çağında Türk Ordu Teşkilatına Umumi Bir Bakış”, Hunlar’dan Günümüze Türk Askerî Kültürü, ed. A. Sefa Özkaya, Kronik Kitap, İstanbul 2019, ss. 159-182.
24. GROUSSET, Rene, Stepler İmparatorluğu Attila, Cengiz Han, Timur, çev. Halil İnalcık, yay. haz. Ertuğrul Tokdemir, Mustafa Dönmez, TTK, Ankara 2011.
25. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Eski Türkler, çev. D. Ahsen Batur, Birleşik Yayıncılık, İstanbul 1999.
26. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Muhayyel Hükümdarlığın İzinde, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2003.
27. HADDURİ, Majid, War and Peace in the Law of Islam, The Lawbook Exchange, Clark, New Jersey 2006.
28. Han Hanedanlığı Tarihi Bölüm 94 A/B Hsiung-nu (Hun) Monografisi, çev. Ayşe Onat, Sema Orsoy, Konuralp Ercilasun, TTK, Ankara 2004.
29. İBNÜ’L ESİR, İslâm Tarihi El-Kâmil Fi’t- Tarih Tercümesi, çev. Abdülkerim Özaydın, Türkiyat Matbaacılık, İstanbul 1987, C. 10, 11.
30. KAFESOĞLU, İbrahim, “Türk Ordusunun Tarihi”, Türk Kültürü, Ağustos 1966, S.46, ss. 837-840.
31. KALANKATLI MOSES, Alban Tarihi, çev. Ziya Bünyadov, akt. Yusuf Gedikli, Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
32. KALKAN, Mustafa, “Türklerde Askerlik ve Ordu”, Türk Kültürü El Kitabı, ed. İhsan Çapcıoğlu, Hayati Beşirli, Grafiker Yayınları, Ankara 2015, ss. 73-110.
33. KAŞGARLI MAHMUD, Divanü Lûgat-it Türk, çev. Besim Atalay, TDK, 2013, C. I, II, III.
34. KAŞGARLI MAHMUD, Dîvânu Lugâtit-Türk, çev. Ahmet Bican Ercilasun, Ziya Akkoyunlu, TDK, Ankara 2014.
35. KESİK, Muharrem, “Türkiye Selçukluları’nda Savaş Geleneği Hile ve Taktikleri”, Eskiçağ’dan Modern Çağ’a Ordular, ed. Feridun M. Emecen, İstanbul 2008, ss. 243-266.
36. KLYASHTORNY, Sergey G., SULTANOV, T. İ., Kazakistan Türkün Üç Bin Yılı, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2004.
37. KLYAŞTORNIY, Sergey G., Kadim Avrasya’nın Bozkır İmparatorlukları, çev. Serkan Acar vd., Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2018.
38. KOCA, Salim, Selçuklular’da Ordu ve Askerî Kültür, Berikan Yayınevi, Ankara 2005.
39. KURAT, Akdes Nimet, Peçenekler, yay. haz. Ahsen Batur, TTK, Ankara 2019.
40. KURAY, Ahmet, “Kabile Rekabeti Bağlamında Bir Savaş Sahnesinin İncelenmesi: Bedir’de Mübâreze”, Artuklu Akademi, 11/1, Haziran 2024, ss. 173-188.
41. Letopis Po Lavrentiyevskomu Spisku, Arheografiçeskoy Kommissii, Sank-Peterburg 1897.
42. LİU MAU-TSAİ, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, çev. Ersel Kayaoğlu, Deniz Banoğlu, Selenge Yayınları, İstanbul 2006.
43. Manas Destanı, çev. Abdülkadir İnan, MEB Yayınları, Ankara 1992.
44. NİCOLLE, David, Doğu Roma Orduları MS 306-886, çev. Buket Bayrı, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2013.
45. NİKETAS KHONİATES, Historia (Ioannes ve Manuel Komnenos Devirleri), çev. Fikret Işıltan, TTK, Ankara 1995.
46. NIZAMÜDDİN ŞAMÎ, Zafernâme, çev. Necati Lugal, TTK, Ankara 1987.
47. OTKAN, Pulat, Tarihçinin Kayıtları’na (Shi Ji) Göre Hunlar, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2018.
48. ÖGEL, Bahaeddin, “Türk Tarihinde Millet ve Ordu Bütünleşmesinin Nedenleri”, Birinci Askerî Tarih Semineri, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Ankara 1983, C. II, ss. 225-231.
49. ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, Kültür Bakanlığı, Ankara 2000, C. VII.
50. ÖGEL, Bahaeddin, Dünden Bugüne Türk Kültürünü Gelişme Çağları, TDAV, İstanbul 2001.
51. ÖGEL, Bahaeddin, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, TTK, Ankara 2015, C. II.
52. ÖGEL, Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2022.
53. PARON, Aleksander, The Pechenegs: Nomads in the Political and Cultural Landscape of Medieval Europe, çev. Thomas Anessi, Brill, C. 74, Leiden-Boston 2021.
54. Povest Vremennıh Let, Çast 1, yay. haz. ve çev. D. S. Lihaçev, B. A. Romanov, İzdatelstvo Akademiya Nauk SSSR, Moskva-Leningrad 1950.
55. RENTANG, Zhang, Tang Devri’ndeki Doğu Göktürkleri Hakkında Yeni Belgeler Cefu Yuangui ve Zizhi Tongjian’e Göre (618-745), yay. haz. Hayrettin İhsan Erkoç, APAM, Ankara 2025.
56. STRATEGİKON, Bizans Kültüründe Strateji Sanatı, haz. George T. Dennis, çev. Volkan Atmaca, Kırmızıkedi Yayınları, İstanbul 2011.
57. TANERİ, Aydın, Harezmşahlar, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1993.
58. TAŞAĞIL, Ahmet, Göktürkler, TTK, Ankara 2012.
59. Türkçe Sözlük, yay. haz. Şükrü Haluk Akalın vd., TDK, Ankara 2011.
60. ÜREN, Umut, Avrupa Hunları Tarih ve Destan, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2022.
61. YUSUF HAS HACİB, Kutadgu Bilig, çev. Reşid Rahmeti Arat, Kabalcı Yayınları, İstanbul 2008.