GÖK-TÜRK HAKANLIĞININ İLK DÖNEMLERİNDEKİ İPEK YOLU TİCARETİ VE SİYASETİ
Öz
Bu çalışma Gök-Türk Hakanlığının kuruluşu ve sonrasındaki süreçte ticaretin önemini ve özellikle 580 yıllarına değin izlenen İpek Yolu siyasetini konu edinmektedir. Doğuda Çin’den başlayan ve Batıda Roma- Bizans’a kadar ulaşan İpek Yolu’nun gelişimi konusunda Türk topluluklarının tarihi rolü bilinmektedir. Esasen doğuda Moğolistan’dan başlayarak batıda Macaristan’a kadar uzanan geniş hat Bozkır kültürünün hayat bulduğu coğrafyayı oluşturmaktadır. Bu coğrafyada büyük ölçüde Türk topluluklarının oluşturduğu Bozkır kültürü de kendine has nitelikler taşımaktadır. Türklerin yaşadıkları coğrafyanın genişliği, atın ehlileştirilmesi ve insanların yay ve ok kullanımı konusundaki yetenekleri gibi hususlar bozkır halklarının büyük devletler kurmasına imkân sağlamıştır. İktisadi olarak başta at olmak üzere koyun ve diğer hayvanların yetiştirilmesine dayanan bu kültürde, konargöçerlerin hareketliliği nedeniyle ziraat ve ticaretin sınırlı olduğu görülmektedir. Yine ticaret konusunda uzmanlaşmış sosyal bir sınıfa yani tüccar topluluğuna da sahip olmamalarına rağmen bozkır topluluklarının kurdukları devletler uluslararası kara ticaretinin seyrini değiştirmiştir. İskitlerle başladığı değerlendirilen bu süreç Asya Hun İmparatorluğu döneminde başka bir safhaya geçmiştir. Bozkır coğrafyası üzerinde MS 552 yılında kurulduğu kabul edilen Gök-Türk Hakanlığı da iktisadi ve içtimai hayatta konargöçer özellik göstermesine rağmen ticari faaliyetlerin önemini ve değerini bilmiştir. Henüz devlet kurulmadan evvel Çin ile kurulan iktisadi ilişkiler ve bu ilişkilerde Soğdluların aracı olarak kullanılması, siyasi ilişkiler kadar iktisadi gerekçelerin de varlığını ortaya koymaktadır. Gök-Türkler, ipeğin esas üreticisi konumunda bulunan Çin’deki devletlerle ticari ilişkilere önem vermiş, askeri ve siyasi gücü sayesinde ihtiyacından çok daha fazla ipek elde edebilmiştir. Yine Gök-Türkler Hakanlıklarını kurduktan kısa bir süre sonra Batı Türkistan sahasının Sogdiana olarak tanımlanan bölgesine hâkim olmuş ve bu bölgenin halkı olan Soğdları kendi ticari faaliyetleri namına kullanmıştır. Gök-Türkler İpek Yolu’nun tüm unsurlarıyla temas halinde olmuş, rotalar üzerinde büyük ölçüde hâkimiyet sağlamış ve tüccar toplulukları sevk ve idare etmiştir. Yine İpek Yolu siyaseti konusunda ittifaklar kurarak zamanı geldiğinde çatışmaktan da kaçınmamıştır. Gök-Türkler, tarihi İpek Yolu’nun önceki hâkimleri arasında yer alan Akhun Devletinin ortadan kaldırılması sürecinde İranlı Sasaniler ile işbirliği yaptığı gibi, daha sonra Sasanilerin bu tarihi yollardaki etkinliğini azaltmak için de girişimlerde bulunmuştur. Bu durum Gök-Türkler ile Sasaniler arasında yaşanan iktisadi ve siyasi çatışmanın doğal bir sonucudur. Tarihsel olarak İran sahasındaki devletlerle münasebet ve mücadele içinde olan Doğu Roma-Bizans devleti ise ihtiyaç duyduğu ipek için geçmişte doğrudan Çin ile ilişkiler kurmak ve İran sahasındaki Parthları ve daha sonraki dönemde de Sasanileri devre dışı bırakmak istemiş fakat bunda başarılı olamamıştır. Bu nedenle Gök-Türklerin kurduğu iletişim ve yakınlaşma isteği Bizans’ta karşılık bulmuştur. Gök Türk Hakanlığının doğrudan Bizans ile kurmak istediği iktisadi-siyasi bağ, tarihi İpek Yolu’nun tamamen ve tek bir güç altında yönetilmesi arzusundan kaynaklanmaktadır.
Anahtar Kelimeler
SILK ROAD TRADE AND POLITICS IN THE EARLY PERIOD OF THE GOK-TURK KHAGANATE ABSTRACT
Öz
This study focuses on the importance of trade and the Silk Road policy that followed during the establishment of the Gokturk Khaganate and its aftermath. The historical role of Turkish communities in the development of the Silk Road is a well-documented subject. The Silk Road, which began in China and extended to Roman-Byzantium in the West, played a significant role in facilitating trade and cultural exchange between East and West during the ancient era. In summary, the vast expanse stretching from Mongolia in the east to Hungary in the west constitutes the geography in which steppe culture flourished. The steppe culture, predominantly shaped by Turkic communities within this geographical area, exhibits distinctive characteristics. The extensive geography inhabited by the Turks, the domestication of horses, and their skill in the use of the bow and arrow enabled the peoples of the steppe to establish substantial states. Economically, this culture was primarily based on the breeding of horses, sheep and other animals. The mobility of nomadic peoples resulted in limitations on agriculture and trade. Despite the absence of a specialised merchant class among the steppe peoples, the states they established exerted a significant influence on the course of international overland trade. This process, which is widely considered to have been initiated by the Scythians, underwent a significant transition during the period of the Asian Hun Empire. The Gokturk Khaganate, which is widely accepted to have been established in 552 AD in a steppe region, recognised the importance and value of commercial activities, despite displaying nomadic characteristics in its economic and social life. The economic relations established with China prior to the establishment of the state, and the utilisation of Sogdians as intermediaries in these relations, reveal the existence of economic reasons as well as political relations. The Gokturks attached significant importance to their commercial relations with the states of China, which were the primary producers of silk. Following the establishment of their Khaganate, the Gokturks proceeded to exercise dominion over the region of West Turkistan, which was designated as Sogdiana. The Sogdians, the inhabitants of this region, were exploited by the Gokturks for the benefit of their own activities. The establishment of diverse alliances within the context of Silk Road politics was a deliberate strategic manoeuvre on their part, and they were not averse to engaging in conflict when the circumstances necessitated it. The Gokturks cooperated with the Iranian Sassanids in the process of the elimination of the Akhun State, which was among the previous rulers of the historical Silk Road, and later made attempts to reduce the influence of the Sassanids on these historical routes. This phenomenon can be attributed to the inherent economic and political tensions between the Gokturks and the Sassanids. The Eastern Roman-Byzantine state, which has historically been in relations and struggles with the states in the Iranian region, on the other hand, had to establish direct relations with China in the past for the silk it needed and to eliminate the Parthians and later the Sassanids in the Iranian region. Consequently, the endeavour by the Gokturks to foster communication and reconciliation was met with a favourable response from Byzantium. The economic and political connection that the Gokturk Khaganate sought to establish directly with Byzantium derived from its ambition to exercise control over the entire historical Silk Road under a single authority.
Anahtar Kelimeler
