TEHDİT SÖYLEMİNDEN DİPLOMATİK DİLE: XIV. YÜZYIL HAÇLI SEFERİ PROJELERİNDE TÜRK İMAJI

Bu çalışmada, XIV. yüzyılda hazırlanan Haçlı Seferi projelerindeki Türklere ilişkin kayıtlar incelenerek eserlerde tezahür eden Türk imajı ve teorisyenlerin mevcut şartlara göre şekillenen tutumları üzerinde durulmaktadır. 1291 yılında Doğu Akdeniz kıyılarındaki son Haçlı üssü Akkâ’nın kaybedilmesi sonrasında başta Kudüs olmak üzere Kutsal Toprakları yeniden ele geçirmeyi hedefleyen Haçlı Seferi söylemleri yeniden revaç buldu. Haçlı devletlerini ortadan kaldıran Memlûkların Doğu Akdeniz sahillerinden Avrupa’ya uzanan ticaret ağını sekteye uğratmalarına ve Kilikya Ermenileri ile Kıbrıs Haçlı Krallığı’nı tehdit etmelerine, Anadolu ve Ege kıyılarında kurulan Türk beyliklerinin faaliyetleri de eklenince Avrupa’da, yeni bir Türk ilerleyişini haber veren tehlike çanları çalmaya başladı. Papalığı ivedilikle tedbir almaya sevk eken bu siyasi ortam, Haçlı Seferi ruhunu canlandıran bir hazırlık sürecinin de başlangıcı oldu. Papaların talebi üzerine çeşitli vesilelerle Doğu’da bulunmuş kişiler, kaybedilen yerlerin geri alınması için ne gibi hazırlıklar yapılması gerektiğini belirten projeler hazırlamaya başladılar. Bu doğrultuda; Fidenzio da Padova, Ramon Llull, Korykoslu Hayton, Marino Sanudo Torsello, Guillaume Adam, Philippe de Mézières ve daha birçok yazarın Haçlı Seferi projelerinden oluşan Recuperatione Terrae Sanctae literatürü ortaya çıktı. Yeni Haçlı Seferleri için en uygun güzergâh, Doğu’daki teşekküllerin siyasi ve askerî durumları, bölgenin coğrafi özellikleri, toplanması gereken gemi veya asker sayısı gibi konulara eğilen bu projeler, yazıldıkları döneme göre Memlûklar, Türk beylikleri veya Osmanlılar hakkında da birçok kayıt içermektedirler. Bu cihetle Doğu kaynaklarına yansımayan farklı bilgilere ulaşmaya veya mevcut verilerle kıyaslama yapabilmeye olanak tanıyan destekleyici kaynak niteliğine sahiptirler. Latince veya Eski Fransızca dillerinde yazılmış Haçlı Seferi projelerinin taranması sonucunda, yaklaşık bir düzine eserin Türkler hakkında bilgi verdiği saptanmıştır. Bu kayıtların irdelenmesiyle hazırlanan çalışmada, zihninde bir Haçlı Seferi tahayyülü oluşturan teorisyenlerin Türklere ilişkin düşünceleri üzerinden, XIII. yüzyıl sonu ila XIV. yüzyılda Avrupa’da oluşan Türk algısı üzerinde durulmuştur. Nihayetinde Haçlı teorisyenlerinin Türk tehdidini hesaba katma zorunluluğu ve Haçlı Seferi projelerinin geneline sirayet eden tehdit söyleminin hangi durumlarda diplomatik dile dönüştüğü analiz edilmiştir.

This study examines records concerning Turks in Crusade projects prepared in the 14th century, focusing on the Turkish image portrayed in these works and the attitudes of theorists shaped by the prevailing conditions. After the loss of Acre, the last Crusader stronghold on the eastern Mediterranean coast in 1291, Crusader rhetoric aimed at recapturing the Holy Land, particularly Jerusalem, became popular once again. Mamluk Sultanate, who had eliminated the Crusader states, disrupted the trade network stretching from the eastern Mediterranean coast to Europe and threatened the Armenians of Cilicia and the Crusader Kingdom of Cyprus. When the activities of the Turkish principalities established in Anatolia and along the Aegean coast were added to this, alarm bells began to ring in Europe, heralding a new Turkish advance. This political environment, which compelled the papacy to take urgent measures, also marked the beginning of a preparatory process that revived the spirit of the Crusades. At the papal request, various people who had been to the East on different occasions began to draw up plans indicating what preparations should be made to regain the lost territories. This led to the emergence of the Recuperatione Terrae Sanctae, a collection of works by authors such as Fidenzio da Padova, Ramon Llull, Hayton of Korykos, Marino Sanudo Torsello, Guillaume Adam, Philippe de Mézières and many others, all concerning Crusade projects. These projects, which focus on issues such as the most suitable route for the new Crusades, the political and military situations of the organisations in the East, the geographical features of the region, and the number of ships or soldiers that needed to be assembled, also contain many records about the Mamluk Sultanate, the Turkish principalities, or the Ottomans, depending on the period in which they were written. Thus, these sources serve as supplementary materials that allow access to different information not reflected in Eastern sources or enable comparison with existing data. A review of Crusade projects written in Latin or Old French revealed that approximately a dozen works provided information about the Turks. This study, prepared by examining these records, focuses on the perception of Turks in Europe at the end of the 13th century and during the 14th century, based on the views of the theorists who prepared the Crusade project. In conclusion, the study analysed the necessity for Crusader theorists to consider the Turkish threat and the circumstances under which the threatening rhetoric permeating Crusade projects was transformed into diplomatic language.