AYDINLIK DERGİSİ’NDE (1921-1925) ZİYA GÖKALP ELEŞTİRİLERİ

Türkiye’de Marksist sol, Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılıp yeni bir devletin temellerinin atıldığı oldukça kritik bir evrede ideolojik ve örgütsel olarak gelişebilmiştir. Başlangıcından itibaren siyasi ve ideolojik duruşunu milliyetçilikle ilişki içinde şekillendirmiştir. Solun erken döneminin ürünleri olan Kurtuluş ve özellikle Aydınlık dergilerinde bu durumu takip edebilmek mümkündür. Aydınlık dergisindeki Ziya Gökalp eleştirileri de bu anlamda oldukça önemlidir. Gökalp henüz hayattayken, her siyasi çevrenin kendi tezini meşrulaştırmak için, fikren hesaplaşması ve aşması gereken merkezi bir entelektüel figür olarak sivrilmiştir. Mütareke dönemi ile beraber Osmanlıcı, Panislamist ve Pantürkist ideolojilerin ülkenin içinde bulunduğu sorunlara çözüm getirmediği anlaşılmış; Bergsonizm, Anadoluculuk ve tarihsel materyalizm gibi yeni fikir cereyanları ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Anadoluculuğu temsilen Anadolu, Bergsoncu düşünceyi temsilen Dergâh, Marksist düşünceyi temsilen de Aydınlık dergisi zuhur etmiştir. Bu üç akımın ortak özelliği Gökalp’e eleştirel yaklaşmalarıdır. Dergâh, Anadolu ve diğer farklı milliyetçi çevrelerin Gökalp eleştirileri üzerinde sıklıkla durulmuş olsa da Türk solunun Gökalp ilgisi ve eleştirileri hakkında yeterince söz söylendiğini iddia etmek zordur. Aydınlık dergisi, Gökalp’in oraya koyduğu terkibi, Türk milliyetçiliğini sosyo-ekonomik bir temele dayandıramadığı için yetersiz bulmuştur. Fakat bu çabanın aynı zamanda Türk düşüncesini, eklektizmden özgün fikir üretme aşamasına taşıyacak bir eşik olduğu da kabul etmiştir. Dergide, Gökalp’in hars ve medeniyet ayrımına karşı, işçi ve emekçi kitlenin evrensel dayanışması fikri ileri sürülmüş ve bir burjuva ideoloğu olarak Gökalp’in halkçılığının sınırlarına işaret edilmiştir. Aydınlık dergisindeki Gökalp eleştirilerine odaklanılan makalede, derginin Türk düşüncesi ve sol ideoloji açısından yeniden değerlendirilmesine katkı sunmak ve sol-milliyetçilik ilişkisinin tarihsel bağlamını aydınlatmak amaçlanmıştır. Nihayetinde mütareke sonrasındaki süreçte, entelektüel atmosferin mahiyetine dair de bir yorum ortaya konmaya çalışılmıştır.

The Marxist left in Turkey developed ideologically and organizationally during a critical transition marked by the collapse of the Ottoman Empire and the foundation of the new Republic. From its inception, the Turkish left shaped its political stance in close relation to nationalism, a dynamic clearly observable in early socialist periodicals such as Kurtuluş and Aydınlık. This study focuses on the critiques of Ziya Gökalp within Aydınlık, positioning Gökalp as a central intellectual figure whom all contemporary political movements had to confront to legitimize their own frameworks. During the Armistice period, as Ottomanism, Pan-Islamism, and Pan-Turkism lost their efficacy, new intellectual currents—namely Bergsonism (Dergâh), Anatolianism (Anadolu), and historical materialism (Aydınlık)—emerged with a shared critical focus on Gökalp’s theories.While nationalist critiques of Gökalp are well-documented, the Turkish left’s intellectual engagement with his work remains under-researched. Aydınlık writers argued that Gökalp’s synthesis was insufficient due to its lack of a socio-economic foundation, yet they recognized his work as a vital threshold in transitioning Turkish thought from eclecticism to original theoretical production. By challenging Gökalp’s distinction between "culture" (hars) and "civilization" (medeniyet), the journal advocated for the universal solidarity of the working class and scrutinized the limitations of Gökalp’s populism through the lens of bourgeois ideology. This article re-evaluates Aydınlık’s role in Turkish intellectual history, illuminates the historical context of the left-nationalism nexus, and interprets the intellectual atmosphere of the post-Armistice era.