SOVIET SURVEILLANCE APPARATUS ON GERMAN EXPEDITIONS IN TURKESTAN AND ITS EFFECT ON GREAT TERROR

Çalışma Sovyet Türkistan’ında farklı zamanlarda gerçekleştirilen Alman keşif seferleri ile Sovyet gözetim mekanizmaları arasındaki kesişimi inceleyerek bu etkileşimlerin Büyük Terör sürecinde Türkistanlı aydınlara ve liderlere yönelik repressiya uygulamalarının biçimlenmesindeki rolünü ele almaktadır. Temelde Alman Dış İşleri Arşiv belgelerinden (Politisches Archiv des Auswärtigen Amts) elde edilen belgelere ve Sovyet sorgu tutanaklarının karşılaştırılmasına dayanan araştırma, Sovyet otoritelerinin bölgedeki Alman diplomatik, akademik ve ticari faaliyetlerine ilk başta neden izin verdiğini sonradan ise potansiyel tehditler olarak nasıl yorumladığını ve bunun güvenlik şüpheciliğini nasıl tetikleyerek kitlesel tutuklamaları beslediğini ele almaktadır. Olayların 1920'ler ve 1930'lardaki değişen Sovyet ideolojisi ve Alman-Sovyet ilişkileri çerçevesinde ele alınması, Büyük Terör'ü yalnızca merkezden yönlendirilen bir şiddet hareketi olarak görmenin ötesine geçmeyi sağlamaktadır. Feyzullah Hocayev ve Turar Rıskulov vakaları üzerinden, Sovyet güvenlik aygıtının 'beşinci kol' komplosu suçlamasını nasıl eyleme dökülebilir kanıta dönüştürdüğü çözümlenmektedir. Türkistanlı aydınların çoğu zaman kültürel ve eğitim amaçlarıyla başlangıçta Rapallo Antlaşması kapsamında Sovyet yetkililerin bizzat kolaylaştırdığı ve hatta teşvik ettiği Alman akademisi ve kurumlarıyla kurduğu ilişkilerin 1933 sonrası Hitler’in iktidara gelmesinden sonra casusluk ve karşı-devrimci faaliyetler suçlamalarının temeli haline getirildiği vurgulanmaktadır. Bu bakımdan çalışma repressiya uygulamalarını daha geniş jeopolitik gerginlikler içerisinde konumlandırarak Büyük Terör tartışmalarına dış etkinin Sovyet kurumları tarafından gerekçelendirilmesinde nasıl araç haline getirildiğinin uluslararası dinamiklerle iç içe geçişini ortaya koymaktadır.

This study examines the intersection between German expeditions conducted at various intervals in Soviet Turkestan and Soviet surveillance mechanisms, exploring the role of these interactions in shaping the repressive measures directed at Turkestani intellectuals and leaders during the Great Terror. Drawing primarily on documents from the German Foreign Office Archives (Politisches Archiv des Auswärtigen Amts) and a comparative analysis of Soviet interrogation transcripts, the research addresses why Soviet authorities initially permitted German diplomatic, academic, and commercial activities in the region, how they subsequently reinterpreted them as potential threats, and how this triggered a 'security skepticism' that fueled mass arrests. By situating the shifting Soviet ideologies and German-Soviet relations of the 1920s and 1930s at the center of the analysis, the study moves beyond viewing the Great Terror merely as a center-driven act of repression. Instead, through the cases of Fayzulla Khodzhayev and Turar Ryskulov, it analyzes how the Soviet security apparatus transformed 'fifth column' conspiracies into actionable evidence. The research emphasizes that the ties Turkestani intellectuals established with German academia and institutions—initially facilitated and even encouraged by Soviet officials under the Rapallo Treaty for cultural and educational purposes—were instrumentalized as the basis for charges of espionage and counter-revolutionary activities following Hitler’s rise to power in 1933. Consequently, by placing the repressions within the context of broader geopolitical tensions, the study reveals how international dynamics were intertwined with the way Soviet institutions justified the Great Terror through the instrumentalization of external influence.