“MU‘AMMÂYI ÇÖZ”: MEMLÛKLER DEVLETİNDE ŞİFRELİ YAZIŞMALAR VE ÎMÂLAR ÜZERİNDEN GİZLİLİĞİN İNŞASI

This research, which examines the knowledge of secret correspondence in the Mamluk State through the concepts of taʿmiya, ḥall al-muʿamma, and istikhrāj al-muʿamma, aims to reveal how, despite the limited number of direct examples of encrypted documents, the knowledge of producing and solving encrypted writing was defined in the Mamluk inshāʾ literature, through which techniques it was explained, and with which professional circles it was associated. The research argues that taʿmiya was recognized in the Mamluk period as a field of expertise that came into contact with the Dīwān al-inshāʾ, the competence of scribes, diplomatic correspondence, and administrative-military security circles. In the research, the discussions of taʿmiya in al-Qalqashandī’s work Ṣubḥ al-aʿshā have been placed at the center. Subsequently, al-Ṣafadī’s report concerning al-Mutarjim al-Baghdādī and the individuals associated with knowledge of taʿmiya in ṭabaqāt/tarājim sources have been evaluated together. In the article, the methods of document analysis, text/content analysis, descriptive analysis, and thematic analysis have been used. The data examined show that taʿmiya cannot be reduced to a single form of encryption. Writing with old and little-known writing systems, letter substitution, changing word order, concealment through abjad values, the covering of numbers with other letter groups, naming procedures, matching with lunar mansions, and establishing a symbol alphabet with special shapes are the principal methods mentioned in the sources. The discussions of ḥall al-muʿamma and istikhrāj al-muʿamma show that, in solving an encrypted text, intuition, grammar, number of letters, letter frequency, word length, context, and, when poetry is in question, knowledge of meter and rhyme are necessary. The study also distinguishes between taʿmiya, material concealment, and symbols. While material concealment controls the visibility of writing, symbols and signs render the meaning of the text closed through allusion, indirect expression, and reference.

Memlûkler Devleti’nde gizli yazışma bilgisini ta‘miye, hallü’l-mu‘ammâ ve istihrâcü’l-mu‘ammâ kavramları üzerinden inceleyen bu araştırma, doğrudan şifreli belge örneklerinin sınırlılığına rağmen Memlûk inşâ literatüründe şifreli yazı üretme ve çözme bilgisinin nasıl tanımlandığını, hangi tekniklerle açıklandığını ve hangi meslekî çevrelerle ilişkilendirildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, ta‘miyenin Memlûkler döneminde Dîvânü’l-inşâ, kâtiplerin yetkinliği, diplomatik haberleşme ve idarî-askerî güvenlik çevreleriyle temas eden bir uzmanlık alanı olarak tanındığını savunmaktadır. Araştırmada Kalkaşendî’nin Ṣubḥu’l-aʿşâ adlı eserindeki ta‘miye bahisleri merkeze alınmıştır. Akabinde Safedî’nin el-Mütercim el-Bağdâdî’ye dair rivayeti ve tabakât/terâcim kaynaklarında ta‘miye bilgisiyle ilişkilendirilen şahıslar birlikte değerlendirilmiştir. Makalede doküman analizi, metin/içerik analizi, betimsel analiz ve tematik analiz yöntemleri kullanılmıştır. İncelenen veriler, ta‘miyenin tek bir şifreleme biçimine indirgenemeyeceğini göstermektedir. Eski ve az bilinen yazı sistemleriyle yazma, harf ikamesi, kelime düzenini değiştirme, ebced değerleriyle gizleme, sayıların başka harf gruplarıyla örtülmesi, adlandırma usulleri, ay menzilleriyle eşleştirme ve özel şekillerle sembol alfabesi kurma, kaynaklarda zikredilen başlıca yöntemlerdir. Hallü’l-mu‘ammâ ve istihrâcü’l-mu‘ammâ bahisleri ise şifreli metnin çözümünde sezgi, dil bilgisi, harf sayısı, harf sıklığı, kelime uzunluğu, bağlam ve şiir söz konusu olduğunda vezin-kafiye bilgisinin gerekli olduğunu göstermektedir. Çalışma ayrıca ta‘miye ile maddî gizleme ve rumuz arasında ayrım yapmaktadır. Maddî gizleme yazının görünürlüğünü kontrol ederken, rumûz ve işaretler metnin anlamını îmâ, kinaye ve telmih yoluyla kapalı hâle getirmektedir.