RÜYADA ANLATILAN TARİH: SELÇUKLU SULTANLARININ RÜYALARINDA HÂKİMİYET İMAJI VE SİYASİ DÖNÜŞÜM

Rüya motifi, evrensel bir olgu olarak tüm toplum ve kültürleri şekillendirdiği gibi Türk-İslâm tarihi içerisinde de siyasi ve sosyal açıdan geniş bir kabul görmüştür. İslâm kültüründe ve tarihyazımında psikolojik bir refleksle genellikle "sadık rüyalar" itibar görürken, menfi rüyaların üzeri örtülmeye çalışılmış hatta büyük devlet adamlarına sürekli olumlu rüyalar atfedilmiştir. Karizmatik liderlik olgusunu, dinî müjdeleri ve fetih gibi makro motivasyonları besleyen rüyalar, çoğunlukla muhatabının toplumsal imajıyla mütenasip bir amaca hizmet etmiştir. Bu çalışma, dönemin kronik müellifleri tarafından Selçuklu Devleti’nin kurucuları ve büyük sultanlarına atfedilen rüyaların, bireysel, siyasi ve toplumsal düzlemdeki yankılarını anlamlandırmaya odaklanmaktadır. Bu bağlamda, rüyaların geleneksel Selçuklu imajının inşasındaki rolü ve sultanların rüya anlatıları ekseninde şekillenen politik dönüşümleri ele alınmıştır. Araştırmada Selçuklu hanedanının farklı kolları arasında bir ayrıma gidilmemiş, Selçuklu tarihyazımı bağlamında rüya ile ilişkilendirilen anlatılar bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışma nihai olarak, Selçukluların kuruluş ve yıkılış süreçlerini, İslâm dünyasına getirdikleri yeni ve dinamik imparatorluk anlayışını birincil kaynaklara yansıyan rüya tasavvuru epistemolojisi üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Rüya metaforu üzerinden hareketle hazırlanan çalışmada kronolojik bir inceleme takip edilerek, doküman analizi metodu kullanılmıştır. Aynı zamanda, Selçuklular dönemi açısından modern literatürde yer almayan bir konu olarak rüyaların, zihniyet tarihi araştırmalarında ve siyasi tarihle ilişkisinde ne tür bir aracı rol oynadığının örneği ortaya konulmuştur.

As a universal phenomenon shaping all societies and cultures, the dream motif has gained broad political and social acceptance within Turkic-Islamic history. Within Islamic culture and historiography, "true dreams" (veridical dreams) have generally been esteemed through a psychological reflex, while negative dreams have been suppressed, and prominent statesmen have consistently been associated with auspicious dreams. Dreams that nurture the concept of charismatic leadership, religious glad tidings, and macro-motivations such as conquest have mostly served a purpose commensurate with the social image of their subjects. This study focuses on understanding the individual, political, and social ramifications of the dreams attributed to the founders and great sultans of the Seljuk Empire by contemporary chroniclers. In this context, the role of dreams in constructing the traditional Seljuk image and the political transformations shaped around the sultans' dream narratives are examined. The research makes no distinction between the different branches of the Seljuk dynasty; instead, the narratives associated with dreams in the context of Seljuk historiography are evaluated through a holistic approach. Ultimately, the study aims to analyze the establishment and decline processes of the Seljuks, along with the new and dynamic imperial concept they introduced to the Islamic world, through the epistemology of dream perception reflected in primary sources. Adopting a chronological analysis based on the dream metaphor, the study utilizes the method of document analysis. Concurrently, this study demonstrates the intermediary role of dreams in research on the history of mentalities and their relationship with political history, addressing a subject hitherto unexplored in the modern literature on the Seljuk period