TÜRK-İSLÂM DEVLETLERİNDE FETİHNÂME GELENEĞİ VE ANUŞTEGİNLİ HÂREZMŞÂH CELÂLEDDÎN MENGÜBİRTİ’NİN KUBBETÜ’L-İSLÂM AHLÂT FETİHNÂMESİ

Anuşteginli Hârezmşâhlılar, Moğolların 603/1206 yılında birlik oluşturması ve daha sonra 611/1214 yılında İpekyolu’nun merkezi olan Çin’i ele geçirmeleri ile birlikte Türkistan’da hâkimiyetlerini kaybetmeye başladılar. Bahusus 615/1218 yılındaki Otrar Hadisesi ile Türkistan sahasını kaybeden Hârezmşâhlılar Yakın Doğu’ya çekilmek zorunda kaldılar. Böylece önce Azerbaycan’a hâkim olan Hârezmşâhlılar, Celâledddîn Mengübirti’nin Hindistan’dan Kirmân yolu ile Azerbaycan’a gelmesiyle Kirmân, Irak, Gürcistan ve Doğu Anadolu’da hâkimiyetlerini genişlettiler. Özellikle Yakın Doğu’da Abbâsî Hilâfeti, Türkiye Selçuklu Devleti, Mengücekli Beyliği, Erzurum Selçuklu Melikliği, Gürcistan Krallığı, Erbil Begteginli Atabeyliği, Âmid, Hısn Keyfâ, Harput, Mardin Artuklu Beylikleri, Musul ve Halep Zengî Atabeyliği, Mısırda’ki Eyyûbî Sultanlığı, Dimaşk, el-Cezîre, Halep, Hama ve Meyyafarıkin Eyyûbî Meliklikleri arasındaki siyasî ortama dahil oldular. Özellikle Hârezmşâh Ceâleddîn Mengübirti’nin Dimaşk hâkimi el-Melikü’l-Muazzam ve Erbil Begteginli Atabeyi Muzaffereddîn Gökbörü’nün teşviki ile el-Cezîre Eyyûbî hâkimi el-Melikü’l-Eşref’e ait olan Kubbeti’l-İslâm/Dâru’l-Bele/Oğuz Taifesi Şehri olarak tavsif ve tesmiye edilen Ahlât’ı 10 ay kuşatma altına alarak 627/1230 yılında Hârezmşâhlı topraklarına ilhak etmesi, Yakın Doğu siyasetinde köklü değişikliklere sebep oldu. Bu ilhakı birçok engelleme teşebbüsüne rağmen başaran Hârezmşâh Celâleddîn Mengübirti, Türk-İslâm devletlerinde hükümdarların başarılarını çevre hükümdarlar, kendi başkentleri, şehirleri ve saray erkânı ile vâlilerine duyurmak için bir fetihnâme hazırlatarak dostlarına ve düşmanlarına duyurdu. Bir beşâretnâme, tehditnâme vasıflarında olan bu fetihnâme İlhânlı vezîri ve tarihçisi Alâeddîn Ata Melik Cüveynî’nin Târîh-i Cihângüşâ adlı eserinin ikinci cildinde ve bir kısmı da Celâleddîn Mengübirti’nin münşîi olan Nesevî’nin Siret-i Sultân Celâleddîn Mengübirti adlı eserinde bulunmaktadır. Bu yazıda Hârezmşâh Celâleddîn Mengübirti’nin Ahlât Fetihnâmesi’nde bulunan bilgiler tahlil ve tenkidi yapılacaktır.

Anushteginid Khwarazmshahs began to lose their dominance in Turkestan after the Mongols formed a union in 1206 and later dominated China, the center of the Silk Road, in 1214. Especially with the Otrar Disaster in 616/1218, the Khwarazmshahs, who lost the Turkestan field, had to retreat to the Near East. Thus, the Khwarazmshahs, who first dominated Azerbaijan, expanded their dominance in Kirman, Iraq, Georgia and Eastern Anatolia after Djalal al-Din Mankoubirti came to Azerbaijan from India via Kirman. Especially in the Near East, the Abbasid Caliphate, Anatolian Seljukid State, Mangujakid Principality, Erzurum Seljuk Principality, Georgian Bagratid Kingdom, Irbil Begteginid Atabakiya, Amida, Hısn Kayfa, Khartpert, Mardin Artuqid Principalities, Mosul Zangi Atabakiya, Ayyubid Sultanate in Egypt, Damascus. They were included in the political environment between the Ayyubid principalities of al-Jazirah, Aleppo, Hama and Mayyafarikin. Especially Kubbah al-Islam/Dar al-Bele, which belonged to al-Jazirah Ayyubid gavernor al-Malik al-Ashraf, with the encouragement of Khwarazmshah Djalal al-Din Mankoubirti's Damascus ruler al-Malik al-Muazzam and Irbil Begteginid Atabak Muzaffar al-Din Gökburi. Sieging Ahlat, which was described and named as the City of Oghuz Tribe/Dar al-Bele, for 10 months and annexing it to the lands of Khwarazmshah in 1230 caused radical turmoil in Near East politics. Khwrâzmshah Djalal al-Din Mankoubirti, who achieved this annexation despite many obstacles, announced it to his friends and enemies with a conquest in accordance with the traditions of preparing a conquest in order to announce the successes of the rulers in the Turkish-Islamic states to the surrounding rulers, their own capitals and palace officials and governors. This fetihname is in the second volume of the work named Tarikh-i Jahangushay by the Ilkhanid vizier and historian Ala al-Din Ata Malik Juvaini, and a part of it is in the work called Sirat-i Sultan Djalal al-Din Mankoubirti by Nasawi, who was Djalal al-Din Mankoubirti 's mentor. In this paper, the information and expressions in the Akhlat Conquest of Khwrazmshah Djalal al-Din Mankoubirti will be examined.