BOZKIR ARİSTOKRASİSİNDEN SARAY OTOKRASİSİNE: HİVE HANLIĞI’NDA İNAK UNVANININ GÜCE DÖNÜŞÜMÜ

Bu çalışma, Türk devlet geleneğinde sadakat ve güven esasına dayalı bir makam olan ‘inak’ unvanının, Hive Hanlığı özelinde geçirdiği dönüşümü ve bu dönüşümün siyasi sonuçlarını analiz etmektedir. Kelime kökeni itibarıyla ‘inanmak’ fiilinden türeyen ve hükümdarın en yakın sırdaşını ifade eden inaklık makamı, tarihsel süreçte İlhanlı ve Timurlu devletlerinde kurumsallaşmış; ancak XVIII. yüzyıl Türkistan coğrafyasında idari bir görevden ziyade, merkezî otorite üzerinde kurulan bir vesayet odağına dönüşmüştür. Makalede, Çingizli soyunun meşruiyet kaybı yaşadığı buhran dönemlerinde, Hive’deki Kongrat kabilesinin inaklık unvanını irsi bir imtiyaz haline getirdiği vurgulanmaktadır. Bu süreçte inaklar, Kazak bozkırlarından getirdikleri zayıf prensleri kukla hanlar olarak tahta çıkarmış, devlet idaresini ise fiilen kendi ellerinde toplamışlardır. Çalışma, bu vesayet düzeninin yalnızca Hive ile sınırlı kalmadığını; Buhara Hanlığı’ndaki Mangıt kabilesinin de atalıklarının yükselişiyle paralellik arz ettiğini kısmen karşılaştırmalı bir perspektifle ortaya koymaktadır. Araştırmanın can alıcı noktasını, 1804 yılında İltüzer İnak’ın asırlardır süregelen Çingizli meşruiyetine meydan okuyarak kendisini ‘han’ ilan etmesi oluşturur. Bu adım esasen gücün kaynağını ‘soy’dan alıp ‘kılıç ve liyakat’e kaydıran bir zihniyet devrimidir. Ancak bu yeni otorite, gelenekçi kabilelerin direncini kırmak için şeriat ve suni şecereler üzerinden yeni bir meşruiyet zemini inşa etmek zorunda kalmıştır. Nihayetinde başlangıçta hükümdarın en güvenilir destekçisi olan inaklık makamının bir saltanat odağına dönüşmesi, Hive Hanlığı’na kısa süreli bir merkezîyetçilik kazandırsa da devletin geleneksel birleştirici karizmasını aşındırmıştır. Bu durumda hanlık Rus işgaline kadar iç çekişmelerin pençesinden kurtulamamıştır.

This study analyzes the transformation of the title ‘inaq’—an office based on loyalty and trust in the Turkish state tradition—within the specific context of the Khanate of Khiva, along with its political consequences. Derived etymologically from the verb ‘inanmak’ (to believe/trust) and originally denoting the monarch’s closest confidant, the office of the inaq became institutionalized in the Ilkhanid and Timurid states. However, in the 1804th-century Turkestan, it evolved from an administrative role into a locus of tutelage over central authority. This article emphasizes how the Qungrat tribe in Khiva turned the title of inaq into a hereditary privilege during periods of crisis when the Chinggisid lineage suffered a loss of legitimacy. During this process, the inaqs enthroned weak princes brought from the Kazakh steppes as puppet khans (hanbâzi) while effectively consolidating state administration in their own hands. The study demonstrates that this system of tutelage was not limited to Khiva, drawing a partially comparative perspective with the rise of the ataliqs of the Manghit tribe in the Emirate of Bukhara. The focal point of the research is the year 1804, when Iltuzar Inaq challenged centuries-old Chinggisid legitimacy by proclaiming himself ‘Khan.’ This step represents a mental revolution that shifted the source of power from ‘lineage’ to ‘the sword and merit.’ Nonetheless, this new authority was compelled to construct a new ground for legitimacy through Sharia and artificial genealogies to overcome the resistance of traditionalist tribes. Ultimately, while the transformation of the office of inaq—initially the monarch’s most trusted support—into a locus of sovereignty provided the Khanate of Khiva with a short-lived centralization, it eroded the traditional unifying charisma of the state. Consequently, the Khanate remained gripped by internal strife until the Russian invasion.