GİRESUN’DA POLİS TEŞKİLATININ KURULUŞU VE SOSYAL YAŞAMA YANSIMALARI

Öz

Osmanlı Devleti’nin son döneminde salname ifadesiyle “Karadeniz sahilinin en güzel ve en imarlı şehri” olarak bahsedilen Giresun kentinde polis idaresinin ortaya çıkması ve görevlileriyle Giresun nüfusuna kayıtlı ilk polislerin kimler olduğunun tespiti kent tarihi ve kültürü bakımından önem arz etmektedir. Bu çalışmayla birlikte Giresun’da Türk polisinin ilk defa olarak ne zaman teşkilatlanmaya başladığı ve ilk polislerin kimler olduğu tespit edilmiştir. Çalışmanın zaman çerçevesi olarak 1890’ların sonundan 1920’li yıllara kadar uzanan süreç belirlenmiştir. Çalışmada, birinci el kaynaklar kullanılmıştır. Çalışmanın ana kaynağı Osmanlıca tutulan Emniyet Genel Müdürlüğü Arşivi’ndeki personel kütük defteri ve personel özlük dosyalarıdır. Bu kapsamda ilk olarak Trabzon vilayetinde görevli polis mensuplarından Giresun nüfusuna kayıtlı personeller belirlenmiştir. Ardından personel özlük dosyalarına bakılmıştır. Diğer taraftan da Trabzon Vilayet Salnamelerinden Giresun kazasında görevlendirilen polis mensuplarının künye bilgileri incelenmiştir. Mevcut polis kimlikleri üzerinden doğum yeri ve yılı üzerinden mesleğe giriş yılları, milli ve dini aidiyetleri, mahalleleri, almış oldukları eğitim düzeyi ile askerlik durumları, rütbe veya terfi durumları, mesleki başarı ve cezai durumları irdelenmiştir. Teşkilatın görev alanlarının belirlenmesiyle kentteki toplumsal düzenin sağlanmasında polisin aktif rol oynadığı, ödül ve ceza mekanizmalarının ise hem bireysel hem de kurumsal düzeyde disiplini sağlamak için kullanıldığı görülmektedir. Bu bağlamda polis teşkilatının gelişimi, sadece bir güvenlik meselesi değil, aynı zamanda Giresun kentinin toplumsal ve sosyolojik yapısının şekillenmesinde önemli bir etken olmuştur. Bu çalışma, Giresun polis teşkilatının tarihsel ve sosyolojik boyutlarını ortaya koyarak, dönemin toplumsal yapısını ve idari mekanizmalarını anlamaya yönelik değerli bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Giresun Kenti
• Emniyet Teşkilatı
• Osmanlı Polisi
• Güvenlik

Establishment Of Police Organization In Giresun And Its Reflections On Social Life

Öz

This study examines the establishment and institutionalization process of the police organization in the city of Giresun between the years 1890 and 1920. Recognized in the Trabzon provincial yearbooks as the most developed and beautiful city along the Black Sea coast, Giresun presents a notable case for the early formation of urban policing in the region. The research investigates when and how the police force was first organized in Giresun and identifies the individuals registered as police officers from the city. Primary sources, such as personnel records and files from the archives of the General Directorate of Security, official documents from the Ottoman State Archives, and Trabzon Yearbooks (Salnames), all written in Ottoman Turkish and later transcribed, form the basis of this study. Through the analysis of police identity records, the study offers insights into the socio-cultural structure of Giresun during the late Ottoman period. It also sheds light on the organizational model of policing along the Black Sea coast, contributing to a broader understanding of regional administrative development. By situating Giresun’s police institution within the wider context of urban modernization and state formation, the study not only documents a significant phase in the city’s institutional history but also provides valuable data for researchers in the fields of urban history and institutional studies.

Anahtar Kelimeler

• Giresun City
• Police Department
• Ottoman Police
• Security

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d,). Gömlek No: 12352
2. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrade Mesail-i Mühimme (İ. MSM). 3-48.
3. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Esas Evrakı (Y.EE). 112-19.
4. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT). 2046-32.
5. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT). 2258-78.
6. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT). 2275-107.
7. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT). 606-61.
8. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Dâhiliye Islahat (DH.TMIK..S..). 19-9.

9. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT). 1996-29
10. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Zaptiye (ZB). 458-13.
11. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). Babıali Evrak Odası (BEO). 780-58436.
12. Emniyet Genel Müdürlüğü Arşivi (EGMA). Personel Kütük Defteri (PKD). 22.
13. Emniyet Genel Müdürlüğü Arşivi (EGMA). Personel Özlük Dosyası (PÖD). Cedit (C). 2975.
14. Düstur, 2. Tertip, Cilt 5, İstanbul, 1329.
15. Düstur, 1. Tertip, Cilt. 8, İstanbul, 1329.
16. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1305H/1888.
17. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1313H/1896.
18. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1316H/1898.
19. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1318H/1900.
20. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1319H/1901.
21. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1320/1902.
22. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1321/1903.
23. Trabzon Vilayet Salnamesi, 1322/1904.
24. Alyot, H. (2008). Türkiye’de zabıta. Polis Akademisi Yayınları.
25. Aslan, A. (2020). Osmanlı devleti’nde polis teşkilatı’nın kurulması: urfa örneği (1845-1918). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, (38), 25-58.
26. Emniyet Genel Müdürlüğü. (2015). Belgelerle türk polis tarihi (cilt 5). Belge Yönetim Daire Başkanlığı Yayınları.
27. Emniyet Genel Müdürlüğü. (2025). Belgelerle türk polis tarihinde ilkler. Belge Yönetim Daire Başkanlığı Yayınları.
28. Gören, H. H. (2018). Birinci yüzyılında (1839-1938) türk polis teşkilatının tekâmül, teşkilat ve kadro hareketleri (E. Açıkgöz, Ed. & Trans.). Belge Yönetimi Daire Başkanlığı Yayınları. (İlk basım yılı 1938)
29. Karpat, K. H. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914): demografik ve sosyal özellikleri. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları.
30. Kozak, Y. & Kahraman, O. (2020). Sivas polis teşkilatının kuruluşu (1885-1893). Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44 (1), 151-164.
31. Sezen, T. (2017). Osmanlı yer adları. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
32. Şahin, E. (2012). Türk polisinden seçkin biyografiler (cilt 1). Arşiv ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Yayınları.