İç Tüketim Malından İhracat Metasına: Giresun’da Fındık Değer Zincirinin Tarihsel İnşası

Öz

Bu makale, Giresun’da fındığın 1855–1950 döneminde “iç tüketim malı” olmaktan küresel tedarik zincirlerine eklemlenen bir ihracat emtiasına dönüşümünü inceler. Çalışma, geç Osmanlı’daki dış ticaret serbestleşmesi ve aracı/kredi ağları; erken Cumhuriyet’te borsa, araştırma-geliştirme ve kooperatifçilik temelinde piyasa kurumsallaşması; II. Dünya Savaşı yıllarında fiyat ve miktar denetimleri ile savaş sonrası ihracatçı birlik modeli üzerinden toparlanma evrelerini bir süreklilik-kırılma ekseninde birlikte ele alır. Kavramsal çerçeve, dünya-ekonomisi/emtia zincirleri yaklaşımını kurumsal iktisat ve altyapı iktisadıyla birleştirerek, dönemlendirilmiş bir tarihsel iktisat okumasına dayanır. Yöntem, vilayet salnameleri, konsolosluk ve borsa kayıtları, TBMM/Resmî Gazete belgeleri ile yerel kurumsal hafıza yayınlarını kapsayan birincil-ikincil kaynak sentezine dayanır. Bulgular üç eşikte yoğunlaşır. İlk olarak, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki ticaret rejimi ve avans/kredi pratikleri fındığı dış talep sinyallerine duyarlı bir ürüne dönüştürürken, 1900’ler başındaki erken mekanizasyon ve 1909 eşiği üretimi atölyeden fabrika ölçeğine taşımıştır. İkinci olarak, 1920’lerde Giresun Fındık Borsası (1926), standardizasyon girişimleri ve 1936’da kurulan Fındık İstasyonu’nun (sonraki Enstitü) teknik kapasitesi, 1938’de Fiskobirlik’in örgütlenmesiyle birleşerek fiyat keşfi, kalite standardı ve üretici pazarlık gücünde kalıcı bir iyileşme yaratmıştır. Üçüncüsü, savaş ekonomisi altında tavan fiyat/kota ve müdahale rejimleri kısa vadede gelirleri sınırlasa da 1944 sonrası Fındık İhracatçılar Birliği’nin standardizasyon–toplu navlun–stok tamponu işlevleri ihracatta yeniden ivmelenmeyi mümkün kılmıştır. Buna karşılık sığ rıhtım, depoculuk ve yol bağlantılarındaki kronik yetersizlikler ile iklim kaynaklı rekolte oynaklıkları, maliyet yapısı ve fiyat volatilitesi kanalları üzerinden yerel katma değeri aşındırmıştır. Sonuç olarak, 1950’ye gelindiğinde Giresun, kurumsal mimarisi sayesinde ihracat çekirdeğini tahkim etmiş; ancak sürdürülebilir değer yakalaması, kurumsal örgütlenme kadar kritik lojistik altyapı yatırımlarının tamamlanmasına bağlı kalmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Giresun
• Fındık
• Emtialaşma
• Ticaret Rejimi
• Standardizasyon

From Domestic Consumption Good to Export Commodity: The Historical Construction of Giresun’s Hazelnut Value Chain

Öz

This article examines the transformation of hazelnuts in Giresun from a “domestic consumption good” into an export commodity integrated into global supply chains over the period 1855–1950. It treats, along a continuum of continuity and rupture, the late Ottoman phase of trade liberalization and intermediary/credit networks; the early Republican period of market institutionalization grounded in exchanges, research and development, and cooperatives; and the World War II regime of price and quantity controls followed by postwar recovery under an exporters’ union model. The conceptual framework combines a world-economy/commodity-chain perspective with institutional and infrastructure economics, anchoring the analysis in a periodized reading of economic history. Methodologically, the study rests on a synthesis of primary and secondary sources, including provincial yearbooks (salname), consular and exchange records, documents of the Grand National Assembly of Turkey and the Resmî Gazete (Official Gazette), as well as local institutional memory publications. The findings cluster around three thresholds. First, the late-nineteenth-century trade regime and advance/credit practices rendered hazelnuts responsive to external demand signals, while early mechanization and the 1909 threshold scaled production from workshop to factory levels. Second, in the 1920s the Giresun Hazelnut Exchange (1926), standardization initiatives, and the technical capacity of the Hazelnut Station established in 1936 (later the Institute), together with the organization of FİSKOBİRLİK in 1938, produced lasting improvements in price discovery, quality standards, and producers’ bargaining power. Third, although wartime ceilings/quotas and interventionist regimes constrained incomes in the short run, after 1944 the Hazelnut Exporters’ Union—through standardization, consolidated freight, and stock-buffering functions—enabled a renewed acceleration of exports. Conversely, chronic limitations in shallow quays, warehousing, and road connections, together with climate-driven yield volatility, eroded local value added via cost structures and price volatility. In sum, by 1950 Giresun had consolidated an export core thanks to its institutional architecture; yet sustained value capture remained contingent, alongside institutional organization, on the completion of critical logistical/transport infrastructure investments. The findings cluster around three thresholds. First, the late-nineteenth-century trade regime and advance/credit practices rendered hazelnuts responsive to external demand signals, while early mechanization and the 1909 threshold scaled production from workshop to factory levels. Second, in the 1920s the Giresun Hazelnut Exchange (1926), standardization initiatives, and the technical capacity of the Hazelnut Station established in 1936 (later the Institute), together with the organization of FİSKOBİRLİK in 1938, produced lasting improvements in price discovery, quality standards, and producers’ bargaining power. Third, although wartime ceilings/quotas and interventionist regimes constrained incomes in the short run, after 1944 the Hazelnut Exporters’ Union—through standardization, consolidated freight, and stock-buffering functions—enabled a renewed acceleration of exports. Conversely, chronic limitations in shallow quays, warehousing, and road connections, together with climate-driven yield volatility, eroded local value added via cost structures and price volatility. In sum, by 1950 Giresun had consolidated an export core thanks to its institutional architecture; yet sustained value capture remained contingent, alongside institutional organization, on the completion of critical logistical/transport infrastructure investments.

Anahtar Kelimeler

• Giresun
• Hazelnut
• Commodification
• Trade Regime
• Standardization

Kaynakça

1. Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity, and poverty. Crown Publishers.
2. Agos. (2015). Giresun'da fındık kırma makinelerine ilişkin sözlü tarih/yerel basın derlemesi.
3. Aksoy, V. (2018). İngiliz ticaret raporlarında (1908–1913) Trabzon. Karadeniz Araştırmaları, 15(58), 50–74.
4. Andriyasyan, N. (1331/1915). Fındık ziraatı ve ticareti. Matbaa-i Hayriye ve Şürekâsı.
5. Atukalp, M. E. (2023). Türkiye Cumhuriyeti'nin birinci yüzyılında bankacılık tarihi. Paradigma, 12(Özel Sayı), 1–10.
6. Bağış, A. İ. (1983). Osmanlı ticaretinde yabancıların rolü. Tarih ve Toplum, 6(36), 32–40.
7. Balık, H. İ., Balık, S. K., Beyhan, N., & Erdoğan, V. (2016). Fındık çeşitleri / Hazelnut cultivars. Klasmat Matbaacılık.
8. Başkaya, M. (2021). Refik Koraltan'ın gözüyle Cumhuriyetin ilk yıllarında Trabzon. ETÜT Dergisi, 2(3), 61–84.

9. Başkaya, M. (2024). Osmanlı'dan Cumhuriyete Doğu Karadeniz'in fındık ihrâç merkezi: Giresun Limanı. Gazi Akademik Bakış, 17(34), 307–328.
10. Bekdemir, Ü., & Güner, İ. (1999). Giresun Limanı ve hinterlandı. Türk Coğrafya Dergisi, 34, 597–624.
11. Demirkan, Ö., & Karaibrahimoğlu, S. (2018). Tarımsal bir ürün olarak fındığın Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Giresun kent mekanına yansımaları. İdealkent, (25), 97–117.
12. Dokuzlu, S. (2017). The agricultural credit system in the Ottoman Empire between 1863 and 1888. Rural History, 28(2), 177–188.
13. Eldem, E. (1999). Osmanlı Bankası arşivinde Osmanlı İmparatorluğu'nda ticaret. Osmanlı Bankası Yayınları.
14. Emiroğlu, K. (Haz.). (2009). Trabzon vilâyet salnâmesi, 1904, Cilt 22. Trabzon İli ve İlçeleri Eğitim, Kültür ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Yayınları. (Özgün baskı 1904)
15. Engin, R. (2024). Erken Cumhuriyet dönemi tarım politikalarını desteklemeye yönelik bir vergi reformu: Âşar vergisinin kaldırılması. Maliye Çalışmaları Dergisi, 72, 21–34.
16. Fındık Araştırma Enstitüsü. (t.y.). Tanıtım. https://arastirma.tarim.gov.tr/findik
17. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu'nda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
18. Gereffi, G. (1994). The organization of buyer-driven global commodity chains. In G. Gereffi & M. Korzeniewicz (Eds.), Commodity chains and global capitalism (pp. 95–122). Praeger.
19. Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78–104.
20. Giresun İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (2025). Kent tarihi.
21. Giresun Ticaret Borsası. (2025). Fındık ve fındık ticaretinin tarihi. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2025.
22. Gülsoy, U. (2014). İstanbul Ticaret Borsası 1924–2014 (Özet baskı). İTB Yayınları.
23. Gülşen, A. (2014). Giresun'da sosyal, ekonomik, siyasi ve kültürel yaşam (1945–1960) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi].
24. Günebakış. (2023). Doğu Karadeniz'de fındık sanayinin tarihsel gelişimi üzerine yerel tarih yazıları.
25. Hirschman, A. O. (1958). The strategy of economic development. Yale University Press.
26. Hopkins, T. K., & Wallerstein, I. (1977). Patterns of development of the modern world-system. Review (Fernand Braudel Center), 1(2), 111–145.
27. Hopkins, T. K., & Wallerstein, I. (1986). Commodity chains in the world-economy prior to 1800. Review (Fernand Braudel Center), 10(1), 157–170.
28. İnan, A. (1982). İzmir İktisat Kongresi ve Türk ekonomik politikalarının temelleri. TTK Yayınları.
29. İzmir İktisat Kongresi. (1923). Misak-ı İktisadî esasları. Anadolu Matbaası.
30. Karadeniz Ekonomi. (2021). Bekirzade Şevki, Danielsen ve erken dönemde 'elekli' kırma makinesi.
31. Karadeniz İhracatçı Birlikleri. (2025). KİB hakkında. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2025.
32. Karaman, O. (2008). XIX. yüzyılın ikinci yarısı ile XX. yüzyılın başlarında Giresun Kazası'nda ulaşım. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 4(4), 45–60.
33. Kasaba, R. (1988). The Ottoman Empire and the world economy: The nineteenth century. SUNY Press.
34. Kılıç, D., & Topal, İ. (2018). Salnâmelerde Giresun'un sosyal ve dini yapısı (1869–1905). KARADENİZ/Black Sea, 3(12), 63–84.
35. Kızılkaya, O. (2018). XX. yüzyılın başlarında Türkiye'de fındık üretimi ve ticareti. Anadolu İktisat ve İşletme Dergisi, 2(2), 119–129.
36. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
37. Özbil, A. (2015). Savaş ekonomisi uygulaması olarak Millî Korunma Kanunu (1940–1946) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi].
38. Pamuk, Ş. (2005). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme (1820–1913). Türkiye İş Bankası Yayınları.
39. Quataert, D. (1994). Ottoman manufacturing in the age of the industrial revolution. Cambridge University Press.
40. Rekabet Kurumu. (2018). Fındık sektör araştırması raporu.
41. Sarı, K. A. (2023). Dış ticaret kontrolünde kontenjan usulü ve iktisadî hayata etkisi. Liberal Düşünce Dergisi, 28(112), 45–63.
42. Tekerek, M. (2024). Loncalardan odalara: Türkiye'de esnaf-zanaatkâr-tacir-sanayici. ATAM Yayınları.
43. Temel, R. (2018). Mustafa Kemal (Atatürk)'ün maliye politikalarına etkisi (1920–1938). Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 1(2), 1–25.
44. Toprak, Z. (1982). Osmanlı ekonomisinde Avrupa kapitalizminin etkisi. Toplum ve Bilim, 18.
45. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1929). 1499 sayılı Gümrük Tarifesi Kanunu (4 Temmuz 1929). Resmî Gazete, 1230.
46. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1930a). 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun (25 Şubat 1930). Resmî Gazete, 1433; Düstur Tertip 3, Cilt 11, s. 68.
47. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1930b). 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu (30 Haziran 1930). Resmî Gazete, 1533.
48. Türkyılmaz, U. (2013). Birinci İzmir İktisat Kongresi'nin ekonomi kuramları bağlamında değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
49. Umum Borsalar Nizamnamesi. (1302/1886).
50. Uygun, S. (2015). Acente–Konsolos (Messageries Maritimes) kayıtlarına göre Giresun'un ticari yapısı. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 1, 364–394.
51. Yeşilgiresun. (2019). Giresun'da fındık üzerine bir araştırma (XIV).
52. Yurtoğlu, N. (2018). Türkiye Cumhuriyeti'nin üretimi ve ticaretiyle dünyada en önde yer alan mahsulü: Fındık (1923–1950). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5(18), 182–209.
53. Yurtoğlu, N. (2019). Cumhuriyet döneminde Türkiye'de liman ve iskele politikaları (1923–1960). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, (100), 505–554.
54. Zorlu, M. (2014). Millî Korunma Kanunu versus 3008 sayılı İş Kanunu: Emeği denetim altına alan ve sermaye birikimini destekleyen bir kanun. Sosyal Güvenlik Dergisi, 4(1), 119–148.