Maraş Abasında Biçim, Yapı ve Motif İlişkisi: Yedi Sandıklı Köprülü-Direkli Aba Üzerine Tasarımsal Bir Çözümleme

Öz

Kültürel kimliğin özgün göstergelerinden biri olan aba, Kahramanmaraş ve çevresinde yüzyıllar boyunca kullanılan geleneksel bir dış giyim unsurudur. Doğal lif temelli dar dokuma tekniği, alt şah–üst şah birleşimine dayalı yapısal kurgusu ve dokuma sürecinde oluşan motif organizasyonu ile aba, yalnızca işlevsel bir giysi değil; biçimsel ve simgesel katmanlar içeren bütüncül bir tasarım nesnesi niteliği taşımaktadır. Bu yönüyle Maraş Abası, üretim tekniğinin biçimsel oluşumu doğrudan belirlediği zanaat temelli bir morfolojik yapı sergilemektedir. Bu çalışma, Maraş Abasında biçim (form), yapı ve motif arasındaki ilişkiyi Yedi Sandıklı Köprülü-Direkli Aba örneği üzerinden tasarımsal çözümleme yöntemiyle incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş; incelenen aba üzerinden ölçümler alınarak bilgisayarlı kalıp hazırlama sisteminde çizimler yapılmış, dokuma desen raporları oluşturulmuş ve motif yerleşimleri CAD destekli tasarım programı aracılığıyla analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, sandık–köprü–direk sisteminin yalnızca yüzeysel bir bezeme düzeni olmadığını; yapısal bölümlenme ile paralel gelişen modüler bir organizasyon oluşturduğunu göstermektedir. Motiflerin yerleşimi, yapısal kurgu doğrultusunda şekillenmekte; tekrar, ritim ve simetri ilkeleri çerçevesinde görsel denge üretmektedir. Sonuç olarak Maraş Abasında motiflerin, biçimsel organizasyonu destekleyen ve yapısal kurgu ile bütünleşen tasarım bileşenleri olduğu ortaya konmuştur. Bu yönüyle çalışma, geleneksel giysilerin tasarım ilkesi perspektifinden yeniden değerlendirilmesine katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Maraş Abası
• Zanaat Morfolojisi
• Biçim-Yapı-Motif İlişkisi
• Tasarımsal Çözümleme.

A Design Analysis of the Relationship Between Form, Structure and Motif in Maraş Aba: The Case of the Yedi Sandıklı Köprülü-Direkli Aba

Öz

Aba, one of the distinctive indicators of cultural identity, is a traditional outer garment that has been used for centuries in and around Kahramanmaraş. With its natural-fiber-based narrow weaving technique, structural construction based on the combination of alt şah–üst şah and motif composition formed during the weaving process, aba is a holistic design object that, in addition to its functional characteristics, also possesses formal and structural characteristics. In this respect, there is a distinct relationship between the production technique and the formal and structural characteristics of aba. This study aims to examine the relationship between form, structure and motif in Maraş Abası through the example of the Yedi sandıklı köprülü-direkli aba using a design analysis approach. A qualitative method was adopted in the study; measurements were taken from the examined aba, pattern drawings were prepared using the Optitex computer-aided pattern-making program and the weaving pattern reports and motif composition were digitally created and evaluated in accordance with design principles. The findings indicate that, in the examined Yedi sandıklı köprülü-direkli aba, the visual quality of aba does not derive solely from the motifs formed during the weaving process; rather, the relationships among motifs, empty spaces, directions and densities within the sections constituting the garment also contribute to the formation of its formal integrity. The placement of motifs and their visual distribution across the alt şah, üst şah, şak and kol sections of the garment were evaluated in accordance with design principles such as repetition, rhythm, balance, contrast and symmetry. This evaluation demonstrates that considering the formal and structural characteristics of the examined aba together in terms of design principles provides a different perspective for explaining the visual organization of the traditional garment. Consequently, it was concluded that motifs can be considered not merely as surface ornamentation but also as design components associated with the formal and structural organization of the garment. In this respect, the study contributes to the reconsideration of traditional garments within the framework of design principles and craft morphology.

Anahtar Kelimeler

• Maraş Aba
• Craft Morphology
• Form–Structure–Motif Relationship
• Design Analysis.

Kaynakça

1. [1] Keleş, E. (2022). Maraş abasının kalıp ve motif özellikleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi. Konya. Selçuk Üniversitesi.
2. [2] Gezer, Ü. (2019). Çağdaş sanat ve tasarım eğitiminde görsel tasarım ögeleri ve ilkeleri, Ulakbilge 40, Eylül.
3. [3] Civcir, E. (2015). Temel tasarım ve tasarım ilkeleri. Ankara. Akademisyen Kitabevi.
4. [4] Arntson, A. E. (1988). Graphic design basics. Kindle Edition.
5. [5] Pektaş, H. (2022). Temel tasarıma giriş (Prof. Dr. Hasip Bektaş Ders Notları). İstanbul . [6] Pala Yavuzyiğit, Z. (2022). Osmanlı dönemine ait bir ipek halının tasarım ilkeleri bakımından incelenmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi,15(40).
6. [7] Güven, H. N. (2022). Burdur yöresi ölümlük- dirimlik dokumalarının tasarım ilkeleri ile yorumlanması, SDÜ ART-E, 15(29).
7. [8] Zincir, E., Kılınç, G., Kovan, N., Koç, S. (2020). Temel tasarım. Ankara. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
8. [9] Ocvirk, O. G., Stinson, P. E., Wigg, R. G., Bone, B. R., Cayton, D. L. (2015). Sanatın temelleri: Teori ve uygulama, Çevirmen Nur Balkır Kuru, Ali Kuru. İzmir. Karakalem Kitabevi Yayınları.

9. [10] Şatır, S. (2016). Zanaat ve el sanatlarının sürdürülebilirlik bağlamlı tasarım değerleri.
10. [11] URL 1 www.sozluk.gov.tr, Erişim Tarihi 05.04.2026.
11. [12] Gandon, E., Nonaka, T., Endler, J.A., Coyle, T., Bootsma, R.J. (2020). Traditional craftspeople are not copycats: Potter idiosyncrasies in vessel morphogenesis, PLOS ONE 15(9),e0239362.
12. [13] Larissa, T., Nursari, F., Arumsari, A., Simamora, R. (2026). Traditional crafts transformation in indonesian contemporary fashion. Panggung, 36(2).
13. [14] Büyüktürkmen, M. (2013). Maraş abası. Aralık, Ankara.
14. [15] Polat, C. (2019). Kahramanmaraş’ ta Kaybolmaya Yüz Tutmuş Bir Geleneksel El Sanatı: Aba Dokumacılığı ve Süsleme Özellikleri. İdil Dergisi.
15. [16] Yücel, Ş. (2018). Tasarım ilkeleri açısından bir yörük halısının analizi. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 87-106.
16. [17] Balkanal, Z. (2022). Afyon ili bayat ilçesi türkmen kilimlerinin kompozisyonlarının tasarım ilkeleri açısından değerlendirilmesi. Folklor Akademi Dergisi, 5(3), 884-911.