Halaç Türkçesinin Arkaik Fonolojik ve Morfolojik Göstergeleri

Öz

Halaç Türkçesi, bugün İran’da Halaç Türkleri tarafından konuşulan ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan dillerden biridir. Lehçe tasniflerinde yakın zamana kadar Türk dilinin Güney-Batı grubu içerisinde yer aldığı düşünülen Halaç Türkçesinin son yıllarda yapılan çalışmalarla birlikte Türk dilinin ayrı bir kolu olduğu tespit edilmiştir. Halaç Türkçesini tasniflerde ayrı bir yere koyan özelliklerin başında ise ses özellikleri ile yapısında taşıdığı arkaik unsurlar gelmektedir. Türkçenin arkaik özelliklerini taşıması bu lehçeyi Türklük bilimi araştırmalarında önemli bir yere koymakla birlikte Türkçe ile ilgili pek çok tartışmanın açıklığa kavuşturulması konusunda önemli bir yere taşımaktadır. Koruduğu arkaik özellikler nedeniyle Türkoloji çalışmalarında önemli bir kaynak niteliği taşıyan Halaç Türkçesi bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Azerbaycan Türkçesi ve özellikle de Farsçasının yoğun baskısı altında varlığını devam ettirmeye çalışan bu dil, taşıdığı pek çok arkaik özellikler nedeniyle yaşayan Türk dilleri arasında ayrıca önemli bir konuma sahiptir. Dolayısıyla Halaç Türkçesi ile ilgili çalışmalar, Türk dilinin karanlıkta kalmış pek çok sorununa ışık tutabilecek bir yapıya sahiptir. Bu çalışmada pek çok açıdan diğer Türk lehçelerinden farklı bir görünüm sergileyen Halaç Türkçesinin yapısında taşıdığı ve arkaik olarak tanımlanabilecek fonetik ve morfolojik özellikler, bu dile ait metinlerden hareketle mercek altına alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Arkaik
• Halaç Türkçesi
• Fonetik ve Morfolojik Gösterge

Archaic Phonological and Morphological Indicators of Halach Turkish

Öz

Khalaj Turkish is one of the endangered languages spoken today by the Khalaj Turks in Iran. Until recently, it was considered a member of the Southwestern branch of the Turkic language family in dialect classifications. However, recent studies have revealed that Khalaj Turkish constitutes a distinct branch of the Turkic languages. The main features that set Khalaj Turkish apart in linguistic classifications are its phonetic characteristics and the archaic elements preserved in its structure. The presence of these archaic features not only makes this dialect highly significant for Turcology research but also provides crucial insights into various debates concerning the Turkish language. Due to its preserved archaic features, Khalaj Turkish serves as an important resource in Turkological studies. Today, it faces the threat of extinction. Struggling to survive under the intense influence of Azerbaijani Turkish and especially Persian, this language holds a unique status among the living Turkic languages thanks to the many archaic features it retains. Therefore, studies on Khalaj Turkish have the potential to shed light on many unresolved issues in the history of the Turkic language. This study will examine the phonetic and morphological features of Khalaj Turkish—many of which can be classified as archaic—that distinguish it from other Turkic dialects in several respects. These features will be analyzed based on texts in the Khalaj language.

Anahtar Kelimeler

• Archaic
• Vocabulary
• Dialects of Bayburt and its Region

Kaynakça

1. Akkuş, M. & Gökcan, İ. (2023). Halaç Türkçesinin ağızları ile Güney Azerbaycan Türkçesinin Kum (Couzeh) ağzı arasındaki sözlüksel uzaklık: Levenshtein ve Dijkstra algoritmaları amalgamı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (56), 71-99.
2. Bosnalı, S. (2007). İran Azerbaycan Türkçesi. İstanbul: Kebikeç Yayınları.
3. Buran, A. (2008). Çağdaş Türk yazı dillerinde ve Türkiye Türkçesi ağızlarında ikincil uzun ünlüler. M. D. Erdem içinde, Makaleler. Ankara: Turkish Studies.
4. Buran, A. (2015). Türklük bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
5. Cemrasi, A. E. (2014). Tülkü matalı. Tahran: Tek Dirext Yayınları.
6. Cemrasi, A. E. (2015). Ḥuda hafiz ḥeleci. Tahran: Tek Dirext Yayınları.
7. Cemrasi, A. E. (2016a). Gul Senüber dastanı. Tahran: Tek Dirext Yayınları.
8. Cemrasi, A. E. (2016b). Ḳarşubaluḳ’ḳa selam. Tahran: Endişe-ye No Yayınları.

9. Darabadi, M. D. (2021). İran Türk lehçeleri üzerine bir bibliyografya denemesi. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 5(1), 204-228. [Çevrim-içi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1647362], Erişim tarihi: 02.01.2025.
10. Doerfer, G. (1969). İran’daki Türk dilleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 17, 1-11.
11. Doerfer, G. (1971). Khalaj Materials. Bloomington: Indiana University.
12. Doerfer, G. (1977). Khalaj and its relation to the other Turkic languages. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 25, 17-32.
13. Doerfer, G. (1999). İran’daki Türk dil ve lehçeleri ile bunların hayatta kalma şansı. 3. Uluslar Arası Türk Dil Kurultayı 1996 (s. 303-310). Ankara: TDK Yayınları.
14. Dolati, M. (2021). Halaç Türkçesi (merkezi ili ağızları). Ankara: TDK Yayınları.
15. Eraslan, K. (1999). Çıkma hâli (ablativ) ekinin oluşumu. 3. Uluslar Arası Türk Dil Kurultayı 1996 (s. 381-385). Ankara: TDK Yayınları.
16. Eraslan, K. (2000). Eski Türkçe’de yönelme (dativ) hâli ekinin yapı, fonksiyon ve ifadeleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 29, 67-76.
17. Ercilasun, A. B. (2011). Türk dili tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
18. Ergin, M. (2004). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
19. Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin grameri. Ankara: TDK Yayınları.
20. Gökdağ, B. A. & Doğan, T. (2018). Türk dilinin uzak lehçeleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
21. Gülsevin, G. (2015). Arkaik-Periferik kavramı ve bu kavramın tarihî Batı Rumeli Türkçesi ağızlarının tespitindeki önemi. The Journal of Academic Social Science Studies, (32), 1-12. [Çevrim-içi: https://jasstudies.com/DergiTamDetay.aspx?ID=2771], Erişim tarihi: 15.02.2025.
22. Güzel, H. (2022). Halaçça-Farsça dil ilişkileri: genel bir bakış. Türkbilig, (43), 7-20. [Çevrim-içi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2508681], Erişim tarihi: 15.02.2025.
23. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin dil bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
24. Kaya, M. (2020). Halaçlar ve Türkçeleri. Doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Korkmaz, Z. (1958). Türk dilinde +ça eki ve bu ek ile yapılan isim teşkilleri üzerine bir deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, (6), 41-68.
26. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi grameri (şekil bilgisi). Ankara: TDK Yayınları.
27. Korkmaz, Z. (2007). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
28. Köprülü, M. F. (2006). Tarih araştırmaları I. Ankara: Akçağ Yayınları.
29. Ölmez, M. (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, (84), 15-22.
30. Ölmez, M. (2003). Çağataycadaki eskicil öğeler üzerine. A. Ata ve M. Ölmez içinde, Dil ve edebiyat araştırmaları sempozyumu: Mustafa Canpolat armağanı. Ankara.
31. Tekin, T. (1989). Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Erdem, 5(13), 141-168.
32. Tekin, T. (2022). Türk dillerinde birincil uzun ünlüler. Ankara: TDK Yayınları.
33. Tezcan, S. (2018). 8. yüzyılda Afganistan’da Halaç prensesleri, günümüzde Orta İran’da Halaçlar ve dilleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (28), 231-254. [Çevrim-içi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3715789], Erişim tarihi: 25.12.2024.
34. Türkçe Sözlük. (2011). Ankara: TDK Yayınları.