Dans, Hayvan Taklidi ve Ritüel: Kültürel Süreklilik Üzerine Disiplinlerarası Bir İnceleme

Öz

Dans ve hayvan taklitleri arasındaki ilişki, yalnızca estetik bir ifade aracı olmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal hafıza, inancın bedensel yansıması ve insan-doğa ilişkisi açısından da çok boyutlu anlamlar içermektedir. Bu çalışma, Paleolitik mağara resimlerinden Şaman ritüellerine, Mezopotamya, Elam, Mısır ve Hitit kültürlerinden Anadolu danslarına uzanan geniş bir tarihsel ve coğrafi perspektif sunarak hayvan taklidi dans pratiklerinin kültürel boyutunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatürde sıkça ele alınan Şamanizm, Mısır ve Anadolu topraklarındaki hayvan taklidinin içerdiği dansların yanı sıra, bu çalışmanın özgün katkısı; özellikle Hitit çiviyazılı metinlerde geçen hayvan-adam figürleri ve ritüel dans sahneleriyle ilgili kapsamlı bir filolojik analiz sunmasıdır. Ayrıca Asur, Elam ve Mezopotamya gibi Yakındoğu kültürlerindeki dans ve hayvan temsillerinin de ayrı ayrı ele alınmasıyla şimdiye değin dağınık biçimde işlenmiş olan bu tema, tarihsel bir bütünlük içinde karşılaştırmalı olarak sunulmaktadır. Bu yönüyle çalışma, dans-hayvan taklidi-ritüel ilişkisinin filolojik ve ikonografik belgeler üzerinden de izlenebilir olduğunu göstermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hayvan Taklidi
• Dans
• Ritüel
• Mağara Resimleri
• Hitit Metinleri

Dance, Animal Mimicry and Ritual: An Interdisciplinary Study on Cultural Continuity

Öz

The relationship between dance and animal imitation is not only a means of aesthetic expression, but also contains multidimensional meanings in terms of social memory, bodily reflection of belief, and human-nature relationships. This study aims to reveal the cultural dimension of animal imitation dance practices by presenting a wide historical and geographical perspective ranging from Paleolithic cave paintings to Shaman rituals and from Mesopotamian, Elamite, Egyptian, and Hittite cultures to Anatolian dances. In addition to the dances involving animal imitation in Shamanism, Egypt and Anatolia, which are frequently discussed in the literature, the unique contribution of this study is that it provides a comprehensive philological analysis of animal-man figures and ritual dance scenes in Hittite cuneiform texts. In addition, by analyzing dance and animal representations in Near Eastern cultures such as Assyria, Elam, and Mesopotamia, this theme, which has hitherto been treated in a scattered manner, is presented comparatively within historical integrity. In this respect, this study aims to show that the dance-animal imitation-ritual relationship can also be traced through philological and iconographic documents.

Anahtar Kelimeler

• Animal Imitation
• Dance
• Ritual
• Cave Paintings
• Hittite Texts

Kaynakça

1. And, M. (2003). Oyun ve Bügü / Türk Kültüründe Oyun Kavramı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Aterianus-Owanga, A; Djebbari, E & Salzbrunn, M. (2019). Introduction: Towards an Anthropology of Music and Dance Performances in a Transnational Context, Revue européenne des migrations internationales [Online], vol. 35- n°3 et 4 | 2019, Online since 01 March 2020, connection on 15 April 2022. URL: http://journals.openedition.org/remi/14732; DOI: https://doi.org/10.4000/remi. 14732
2. Bacon, B., Khatiri, A., Palmer, J., Freeth, T., Pettitt, P. & Kentridge, R. (2023). An Upper Palaeolithic Proto-writing System and Phenological Calendar. Cambridge Archaeological Journal, 33(3), 371–389. doi:10.1017/S0959774322000415
3. Baldick, J. (2020). Hayvan ve Şaman: Orta Asya’nın Antik Dinleri. Hil Yayınları.
4. Baltacıoğlu, H. (1995). Alaca Höyük Sfenksli Kapı’ya Ait Altı Kült Görevlisi Kabartması Konusunda Bazı Gözlemler. Ankara: Ayrı Basım.
5. Bilgin, B. (2022). Alacahöyük. Hittite Monuments. https://www.hittitemonuments.com/alacahoyuk/index-t.htm
6. Boucher, F. (1987). 20.000 Years of Fashion, The History of Costume and Personal Adornment. New York: Harry N. Abrams.
7. Breuil, H. (1930). Un dessin de la grotte des Trois frères (Montesquieu-Avantès) Ariège. Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 74, 261-264.
8. Cesur, S. Ç. (2021). Hitit Kültüründe Kurt ve Kurt Adamlar. Tarih İncelemeleri Dergisi, 36(2), 465-496. https://doi.org/10.18513/egetid.1050197.

9. Childe, G. (2009). Tarihte Neler Oldu? İstanbul: Kırmızı Yayınları.
10. Clottes, J. & Lewis-Williams, J. D. (1998). The shamans of prehistory: trance and magic in the painted caves. Harry N. Abrams.
11. Collins, B. J. (1989). The Representation of Wild Animals in Hittite Texts. PhD Thesis. Yale University.
12. Darga, M. (1997). Hitit Sanatı [Hethitische Kunst]. İstanbul: Akbank Yayınları.
13. Dinçol, B. (2019). Hititlerde Müzik ve Dans. Meltem Doğan-Alparslan, Metin Alparslan (eds.), Hititler: Bir Anadolu İmparatorluğu (s.315-327). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Durkheim, E. (2018). Dini Hayatın İlkel Biçimleri. Ankara: Eskiyeni Yayınları.
15. Eliade, M. (1999). Şamanizm. Ankara: İmge Kitabevi.
16. García Trabazo, J. V. ve Groddek, D. (2005). Hethitische Texte in Transkription. KUB 58, (DBH 18). Wiesbaden.
17. Gezgin, İ. (2011). Prehistorik Dönemden Hıristiyanlığa Kadar Sanatın Mitolojisi. İstanbul: Sel Yayıncılık.
18. Graeber, D. & Wengrow, D. (2024). Her Şeyin Şafağı- İnsanlığın Yeni Tarihi. İstanbul: Epilson Yayınevi.
19. Groddek, D. (2002). Hethitische Texte in Transkription. KUB 55, (DBH-P 4). Dresden: Verlag der TU.
20. Groddek, D. (2015). Hethitische Texte in Transkription. KBo 46, (DBH 47). Dresden: Harrassowitz Verlag.
21. Haas, V. (1994). Geschichte der Hethitischen Religion. Leiden: E. J. Brill.
22. Hoppál, M. (2013). Şamanlar ve Semboller- Kaya Resmi ve Göstergebilim. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
23. Hornung, E. (2004). Mısır Tarihi. Kabalcı Yayınları.
24. İzgi, M. C. (2012). Şamanizm ve Şamanlara Genel Bakış. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 2(1), 31-38.
25. Jakob-Rost, L. (1966). Zu einigen hethitischen Kulfunktionären. Orientalia Nova Series, 35, 417-422.
26. Karaketir, E. & Yusuf, K. (2024). İran’da Yazının İcadı: Proto-Elam Yazısı ve Proto-Elam Yazılı Tabletler. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri, 18(1), 97-136. [https://doi.org/10.46931/aran.1485200], Erişim tarihi: 30.06.2024.
27. Kılıç, Y. & Evin, Ö. (2023). Van-Yedisalkım Köyü ‘Kızların Mağarası’ Tanrıça Tasvirleri. Ulakbilge, 90, 1144-1155.
28. Kırçıl, Z. N. (2023). Hititçe Çiviyazılı Kaynaklara Göre Tetešhapi ve Kültü. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Kırçıl, Z. N. (2024a). Hatti Tanrıçası Tetešhapi. Ankara: Grafiker Yayınları.
30. Kırçıl, Z. N. (2024b). Hitit Metinlerine Göre LÚhapiya- Görevlilerinin Yeniden Değerlendirilmesi. Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (TÜBA-AR), 34, 25-35. [https://doi.org/10.22520/tubaar.1333610], Erişim tarihi: 28.06.2024.
31. Klinger, J. (2008). Rituale. Texte aus der Umwelt des Alten Testaments. Neue Folge (TUAT-NF), 4, 187-206. Masalcı, G. Ş. (2018). Hititlerde Müzik, Müzik Aletleri ve Müzisyenler, Yayınlanmamış Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
32. Masalcı, G. Ş. (2019). Hititçe Metinlerde Geçen Bazı Yerel Şarkıcılar Üzerine. Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri, 13(1), 83-100.
33. Mcmahon, G. (1991). The Hittite State Cult of the Tutelary Deities. Chicago: The Oriental Institute of the University of Chicago.
34. Melchert, H. C. (1983). Pudenda hethitica. Journal of Cuneiform Studies, 35, 137-145.
35. Melchert, H. C. (1989). PIE ‘Dog’ in Hittite?. Münchener Studien zur Sprachwissenschaft, 50, 97-101.
36. Mellaart, J. (1966). Excavations at Çatal Hüyük, 1965: fourth preliminary report. Anatolian Studies, 165-191.
37. Mellaart, J. (1967). Çatal Hüyük. A Neolithic Town in Anatolia. New York: McGraw-Hill Book Company
38. Mouton, A. (2021). Dog-men, bear-men, and the others: men acting as animals in Hittite festival texts. In L. Recht ve C. Tsouparopoulou (eds.), Fierce lions, angry mice and fat-tailed sheep Animal encounters in the Ancient Near East, (pp.79-94). Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research.
39. Oral, E. (2012). M.Ö. 2. Bin Anadolu Tasvir Sanatında İnsan-Hayvan Karışımı Varlıklar. Doktora tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Özdemir, M. (2021). Mağara Resimleri Bize Ne Anlatır? Paleolitik Çağ Mağara Resimleri Bağlamında Tarih Öncesi İnancına İlişkin Bazı Sorgulamalar. Tarih ve Gelecek Dergisi, 7(4), 825-843. [https://doi.org/10.21551/jhf.1033269], Erişim tarihi: 29.12.2021.
41. Özer-Bulut, B. & Pelvanoğlu, T. (2023). Hititlerde Müzik, Dans ve Spor. İrfan Albayrak, L. Gürkan Gökçek, Nurgül Yıldırım, Koray Toptaş (eds.), Prof. Dr. Salih Çeçen’e Armağan, (s.359-371). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
42. Özgüç, N. (1965). Kültepe Mühür Baskılarında Anadolu Grubu / The Anatolian Group of Cylinder Seal Impressions from Kültepe. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
43. Öztürk, G. (2019). Yeni Kazılar Işığında MÖ 3. Binyıl’ın Sonunda ve MÖ 2. Binyıl’ın Başında Kültepe Mühür ve Mühür Baskıları. Doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Öztürk, G. (2023). Cultural Continuity from the Karum Period to the Hittite Empire Period in Light of Stamp Seals and Impressions. Adalya, 26, 1-35.
45. Öztürk, G. (2024). Continuity and change in glyptic art in light of ancient mesopotamian cylinder seals from the yale babylonian collection. Anadolu AraştırmalarıAnatolian Research, 30, 39–66. https://doi.org/10.26650/anar.2024.30.1434606.
46. Pierre, A. (1966). Elam. Archée: Auvers-sur-Oise.
47. Pierre, A. (1972). Glyptique susienne des origines à l'époque des Perses achéménides: cachets, sceaux-cylindres et empreintes antiques découverts à Suse de 1913 à 1967. Paris: Geuthner.
48. Pierre, A. (1986). L’âge des échanges inter-iraniens, 3500-1700 avant J.-C. France: Ministère de la culture, Editions de la Réunion des musées nationaux.
49. Pittman, H. (1994). The Glazed Steatite Glyptic Style, the Structure and Function of an Image System in the Administration of Protoliterate Mesopotamia. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
50. Pittman, H. (1997). The Administrative Function of Glyptic Art in Proto-Elamite Iran: A Survey of the Evidence. Res Orientales, 10, 133-162.
51. Pittman, H. (2006). Proto-Elamische Kunstperiode. Reallexikon der Assyriologie, 11, 26-34.
52. Porada, E. (1947). Seal Impressions of Nuzi. New Haven: The Annual of the American Schools of Oriental Research.
53. Rittig, D. (1987-1990). Maske. Reallexikon der Assyriologie, 7, 448-449.
54. Root, M. C. (2002). Animals in the Art of Ancient Iran. In Billie Jean Collins (Ed.), A History of the Animal World in the Ancient Near East, (pp.169-209). Leiden: Brill.
55. Singer, I. (1984). The Hittite KI.LAM Festival. Wiesbaden: Otto Harrasowitz.
56. Sipahi, İ. T., (2014). Son Yıllardaki Çalışmaların ve Buluntuların Işığında Eski Hitit Kabartmalı Vazoları Üzerine Değerlendirmeler (An Assessment on the Old Hittite Relief Vases in the Light of Recent Research and Materials). Anadolu, 40, 21-43.
57. Teeter, E. (2002). Animals in Egyptian Literature. In Billie Jean Collins (Ed.), A History of the Animal World in the Ancient Near East, (pp. 251-270). Leiden: Brill.
58. Tekerek, N. (2008). Köy Seyirlik Oyunları. İstanbul: Mitos-Boyut Yayınları. Tuncer, H. (2024). Hitit Kültüründe Hayvan-Adamlar. Anasay, 30, 58-70. [https://doi.org/10.33404/anasay.1564326], Erişim tarihi: 30.11.2024.
59. Turner, V. (1982). From Ritual to Theatre: Human Seriousness of Play. New York: Paj Publication
60. Ünal, A. (2003). Hititler Devrinde Anadolu II. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
61. Viñas Vallverdú, R., Rubio Mora, A., Iannicelli, C. & Fernández Marchena, J. L. (2017). El mural de la Roca dels Moros, Cogul (Lleida). Propuesta secuencial del conjunto rupestre. Cuadernos de Arte Prehistórico, 3, 93-129.
62. Wolinski, A. (2016). Egyptian Masks - The Priest and His Role. Archaeology, 40(1), 22-29.
63. Yalçıklı, D. (2016). Dursunbey-Delice Mağaraları: Baltahin ve İnkaya. Journal of Archaeology & Art / Arkeoloji ve Sanat, 153, 1-8.
64. Yalçıklı, D. (2018). Two Neolithic Ritual Centers in East Mysia (NW Turkey): The Baltalıin and İnkaya Caves. Adalya, 21, 19-44.
65. Zenbilci, İ. K. & Ufuk, Ç. (2018). Prehistorik Çağlardan Modernizme Dansın Anlamı: Tasvirler Üzerinden İkonografik Bir Analiz. History Studies, 10(7), 265-294. [DOI Number: 10.9737/hist.2018.659].