Okulöncesi Öğretmenlerinin Otizme Yönelik Algılarının Nöroçeşitlilik Bağlamında İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 4, 1394 - 1414, 24.12.2025

Tuğba Yazici Çakiroğlu , Esra Macaroğlu Akgül , Alperen Avcı , Nurullah Bülbül , Onur Bülbül , Dilek Çınar , Evren Deniz Turan , Semiha Arslan

https://doi.org/10.37989/gumussagbil.1667908

Öz

Bu çalışma, otizm spektrum bozukluğuna (OSB) yönelik algıları ve öğretmenlerin otizmli bireylerle ilgili deneyimlerini, nöroçeşitlilik perspektifi ve medikal metafor bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmada, öğretmen görüşleri, dijital platformlardan (YouTube) alınan içerikler ve sivil toplum kuruluşlarının (STK) otizme yönelik yaklaşımları incelenmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler Maxqda yazılımı ile analiz edilmiştir. Araştırmanın bulguları, otizme yönelik algıların öğretmenler arasında farklılık gösterdiğini ortaya koymaktadır. Nöroçeşitlilik yaklaşımını benimseyen öğretmenler, otizmi bir nörolojik farklılık ve toplumsal zenginlik olarak değerlendirirken, medikal metaforu benimseyenler otizmi bir bozukluk veya hastalık olarak tanımlamaktadır. Bununla birlikte, otizmli bireylerin eğitimi sürecinde öğretmenlerin bireyselleştirilmiş yöntemler, öğretim materyallerinin uyarlanması ve akran desteği gibi stratejiler kullandıkları belirlenmiştir. Ancak, öğretmenlerin sınıf yönetimi, velilerle iletişim ve materyal eksikliği gibi sorunlarla karşılaştıkları gözlemlenmiştir. Dijital platformlar ve STK'lar otizme dair farkındalığı artırmada etkili olsalar da, otizmi çoğunlukla medikal bir perspektiften ele aldıkları görülmüştür. Sonuç olarak, otizmli bireylere yönelik toplumsal farkındalığın artırılması, nöroçeşitlilik perspektifinin yaygınlaştırılması ve eğitimde kapsayıcı uygulamaların geliştirilmesi önerilmektedir. Bu yaklaşımlar, otizmli bireylerin daha anlamlı ve bağımsız bir yaşam sürmelerine katkı sağlayabilir.

Anahtar Kelimeler

Otizm , Kapsayıcı Eğitim , Toplumsal Farkındalık

An Examination of Preschool Teachers' Perceptions of Autism in the Context of Neurodiversity

Öz

This study aims to examine perceptions of autism spectrum disorder (ASD) and teachers' experiences with autistic individuals within the frameworks of the neurodiversity perspective and the medical metaphor. Teacher perspectives, digital content from platforms such as YouTube, and approaches of non-governmental organizations (NGOs) toward autism were analyzed. Conducted using qualitative research methods, the study employed semi-structured interviews, and the data were analyzed with Maxqda software. The findings reveal that perceptions of autism vary among teachers. Those adopting the neurodiversity perspective view autism as a neurological difference and a societal enrichment, while those adhering to the medical metaphor define autism as a disorder or illness. Furthermore, teachers were found to use individualized strategies, adapted teaching materials, and peer-supported education in teaching autistic individuals. However, challenges such as classroom management, communication with parents, and lack of resources were identified. Although digital platforms and NGOs play a role in raising awareness about autism, they predominantly address the issue from a medical perspective. In conclusion, it is recommended to enhance societal awareness of autism, promote the neurodiversity perspective, and develop inclusive educational practices. These approaches may contribute to enabling autistic individuals to lead more meaningful and independent lives.

Anahtar Kelimeler

Autism , Inclusive Education , Societal Awareness

Kaynakça

• 1. Acarlar F. Okul öncesinde kaynaştırma. In: Sucuoğlu B, Bakkaloğlu H, eds. Kaynaştırma modeli ve özel gereksinimli çocukların özellikleri. Ankara: Kök Yayıncılık; 2013. s. 21-73.
• 2. Akgül EM, Mertoğlu H. Öğretmen yetiştirme programlarında otizm farkındalığı: Fen bilgisi eğitimi örneği. Journal of Individual Differences in Education. 2020;2(1):31-41.
• 3. Aksu K, Şengelen M, Güçiz Doğan B. Dünya Otizm Farkındalık Günü bilgilendirme notu [İnternet]. Toplum İçin Bilgilendirme Serisi 2022/2023-37. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı AD; 2023 [erişim 11 Ağustos 2025]. Erişim adresi: https://halksagligi.hacettepe.edu.tr/duyurular/halkayonelik/otizmfarkindalik2023.pdf
• 4. Alver E, Gümüş Ç. Otizm spektrum bozukluğuna sahip bireylerde eğitimin önemine dikkat çekmek üzere hazırlanmış dergi ilanı tasarımı örnekleri. Istanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2020;19(39):1436-52. doi:10.46928/iticusbe.765640
• 5. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 5th ed. Arlington (VA): American Psychiatric Association; 2013.
• 6. American Psychiatric Association. DSM-5 tanı ölçütleri başvuru el kitabı. Çev. Köroğlu E. Ankara: Boylam Psikiyatri Yayıncılık; 2013.
• 7. Arslan K. Otizmli bireylere yönelik toplumsal farkındalık düzeyinin incelenmesi. Eurasian Journal of International Studies. 2023;11(34):28-47.
• 8. Atılgan G, Güner-Berkant H. Sınıf öğretmenlerinin kaynaştırma eğitiminde yaşadıkları sorunlar ve çözüm önerileri. Eğitim Yansımaları. 2017;1(1):13-25.
• 9. Baron-Cohen S. Editorial perspective: Neurodiversity – a revolutionary concept for autism and psychiatry. Journal of Child Psychology and Psychiatry. 2017;58(6):744-7. doi:10.1111/jcpp.12703
• 10. Beretich SR, Mazzei MK. Understanding autism in education [İnternet]. 2016 [erişim 13 Ocak 2025]. Erişim adresi: https://www.researchgate.net/publication/329372396_Understanding_Autism_in_Education
• 11. Burak Y, Özden E, Sardroud EM. Okul öncesi öğretmenlerin otizm spektrum bozukluğu bilgileriyle problem davranışlardan rahatsız olma düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi. 2022;12(1):366-80.
• 12. Canikli G. Orta-ağır düzeyde otizm spektrum bozukluğu olan yetişkin bireylerin annelerinin çocuklarının eğitim yaşantısına ve eğitim sonrasına ilişkin görüş ve önerileri [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi; 2022.
• 13. Corsello MC. Early intervention in autism. Infants and Young Children. 2005;18(2):74-85.
• 14. Çakıcı A. Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim sorunlarına genel bir bakış. Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Dergisi. 2020;37(2):81-106.
• 15. Çolak A. Otizm spektrum bozukluğu. In: Cavkaytar A, ed. Otizm spektrum bozukluğunu anlamak. Ankara: Grafiker Yayıncılık; 2016. s. 21-56.
• 16. Eikeseth S, Hayward D, Gale C, Gitlesen J, Eldevik S. Intensity of supervision and outcome for receiving early and intensive behavioral interventions: a preliminary study. Research in Autism Spectrum Disorders. 2009;3(1):67-73.
• 17. Eldeniz Çetin M, Çamlıbel Çakmak Ö. Okul öncesi öğretmenlerinin özel gereksinimli çocuklara yönelik görüşleri. Kastamonu Eğitim Dergisi. 2016;24(5):2263-78.
• 18. Er-Sabuncuoğlu DM. Otizm bilgi düzeyi: okul öncesi eğitimcileri. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi. 2016;3(1):28-52.
• 19. Euronews. Otizm nedir, nasıl fark edilir? Tedavisi mümkün mü? [İnternet]. 2021 [erişim 9 Ocak 2025]. Erişim adresi: https://tr.euronews.com/2021/04/02/otizm-nedir-nasil-fark-edilir-tedavisi-mumkunmu#:~:text=D%C3%BCnyada%20ve%20T%C3%BCrkiye'de%20otizm,yayg%C4%B1nl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%2C%20k%C4%B1zlardan%205%20kat%20fazlad%C4%B1r
• 20. Friend M, Bursuck WD. Including students with special needs: a practical guide for classroom teachers. 8th ed. Boston: Pearson; 2021.
• 21. Gardner KF, Carter EW, Gustafson JR, Hochman JM, Harvey MN, Mullines TS, et al. Effects of peer networks on the social interactions of high school students with autism spectrum disorders. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities. 2014;39(2):100-18.
• 22. Geller L. The changing face of autism. In: Starsia V, Day Gore R, eds. Voices of autism. The healing companion: stories for courage, comfort and strength. Minneapolis: LaChance; 2008. s. 19-27.
• 23. Girli A, Atasoy S. Kaynaştırmaya yerleştirilen zihin yetersizliği veya otistik özellikleri olan öğrencilerin okul yaşantıları ve akranlarıyla ilişkilerine ilişkin görüşleri. DEU Buca Eğitim Fakültesi Dergisi. 2012;32:16-30.
• 24. Gök R. Kaynaştırma eğitimi öğrencisi bulunan ilkokul sınıf öğretmenlerinin sınıf yönetiminde karşılaştıkları zorluklar ve bu zorluklarla başa çıkma yöntemleri [Yüksek Lisans Tezi]. Antalya: Akdeniz Üniversitesi; 2013.
• 25. Gupta PV, Hegde AM, eds. Pediatric dentistry for special child. New Delhi: Jaypee, The Health Sciences Publisher; 2016.
• 26. Güleç-Aslan Y, Kırcaali-İftar G, Uzuner Y. Otistik çocuklar için davranışsal eğitim programı (OÇİDEP) ev uygulamasının bir çocukla incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi. 2009;10(1):1-25.
• 27. Güven H, Görgün B, Özgözcü S, Eker C, Ünlü Ö, Kanay A, et al. Otizm ve kolaylaştırıcı kişi: destekleyici bir yaklaşım. In: Ünlü E, Günay B, eds. Ankara: Vize Akademik Yayıncılık; 2024. ISBN: 978-625-95460-0-1.
• 28. Koçyiğit S. Ana sınıflarında kaynaştırma eğitimi uygulamalarına ilişkin öğretmen-rehber öğretmen ve ebeveyn görüşleri. International Journal of Turkish Literature Culture Education. 2015;4(1):391-415.
• 29. Lindsay S, Proulx M, Scott H. Exploring teachers’ strategies for including children with autism spectrum disorder in mainstream classrooms. International Journal of Inclusive Education. 2014;18(2):101-22. doi:10.1080/13603116.2012.758320.
• 30. Lovaas OI. Teaching individuals with developmental delays: basic intervention techniques. Austin (TX): Pro-Ed; 2003.
• 31. Iovannone R, Dunlap G, Huber H, Kincaid D. Effective educational practices for students with autism spectrum disorders. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2003;18(3):150-65.
• 32. MacDuff SG, Krants JP, McClannahan EL. Teaching children with autism to use photographic activity schedules: maintenance and generalization of complex response chains. Journal of Applied Behavior Analysis. 1993;26(1):89-97.
• 33. Maenner MJ, Shaw KA, Baio J, Eds1, Washington A, Patrick M, et al. Prevalence of autism spectrum disorder among children aged 8 years: Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 sites, United States, 2016. MMWR Surveillance Summaries. 2020;69(4):1-12.
• 34. Millî Eğitim Bakanlığı. Okullarımızda neden nasıl niçin kaynaştırma: yönetici, öğretmen ve aile kılavuzu. Ankara: MEB Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü; 2010.
• 35. Millî Eğitim Bakanlığı. Kolaylaştırıcı kişi konulu yazı; 10.01.2020 [İnternet]. 2020 [erişim 9 Ocak 2025]. Erişim adresi: http://programdeha.com/mevzuat/kolaylastiricikisi.pdf
• 36. Millî Eğitim Bakanlığı. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete. 2018 Jul 7;30471 [İnternet]. 2018 [erişim 9 Ocak 2025]. Erişim adresi: http://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2018_07/09101900_ozel_egitim_hizmetleri_yonetmeligi_07072018.pdf
• 37. Menteş HS, Aktaş Arnas Y. Okul öncesi kaynaştırma sınıfındaki otizmli bir çocuğun akran ilişkilerinin incelenmesi. DEU Buca Eğitim Fakültesi Dergisi. 2021;52:439-64.
• 38. Metin N, Şenol B, Yumuş M. Okul öncesi eğitim sınıflarına kaynaştırılan otistik çocukların sosyometrik statülerinin incelenmesi. Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal. 2015.
• 39. Odluyurt S, Orum Çattık E. Otizm spektrum bozukluğunda akran aracılı uygulamalar: alanyazın taraması. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 2019;20(3):1041-62. doi:10.17679/inuefd.454241.
• 40. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği [İnternet]. 2021 [erişim 8 Ocak 2025]. Erişim adresi: https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_06/24163215_ozel_egitim_yonetmeligi_son_hali.pdf
• 41. Özgönenel SÖ, Girli A. Otizmli kaynaştırma öğrencilerinin sınıflarında akran ilişkilerinin geliştirilmesine yönelik eğitim programının etkililiğinin incelenmesi. İlköğretim Online. 2016;15(1).
• 42. Pennington RC. Computer-assisted instruction for teaching academic skills to students with autism spectrum disorders: a review of literature. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2010;25(4):239-48.
• 43. Rakap S, Kaczmarek L. Teachers’ attitudes towards inclusion in Turkey. European Journal of Special Needs Education. 2010;25(1):59-73.
• 44. Robertson K, Chamberlain B, Kasari C. General education teachers’ relationships with included students with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders. 2003;33(2):123-30.
• 45. Saraç T, Çolak A. Kaynaştırma uygulamalarında öğretmenlerin karşılaştıkları sorunlar ve çözüm
• 46. Stephens EC. Overcoming challenges and identifying a consensus about autism intervention programming. International Journal of Special Education. 2005;20(1):35-49.
• 47. Sucuoğlu B, Kargın T. İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları: yaklaşımlar, yöntemler, teknikler. Ankara: Kök Yayıncılık; 2010.
• 48. Susuz Ç, Doğan BG. Halk sağlığı bakışıyla otizm spektrum bozukluğu. ESTUDAM Public Health Journal. 2020;5(2):297-310.
• 49. Şahin V, Engin Özyurt G. Otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuk ve ergenlerde damgalanma. Çocuk Medeniyeti. 2022;7(13):139-48.
• 50. Türkiye İnsan Hakları Eşitlik Kurumu. Otizmli çocukların eğitim hakkı ve ayrımcılık yasağı raporu [İnternet]. 2020 [erişim 9 Ocak 2025]. Erişim adresi: https://www.tihek.gov.tr/upload/file_editor/2020/04/1585822889.pdf
• 51. Vural P. Otizm spektrum bozuklukları [İnternet]. 2019 [erişim 11 Ağustos 2025]. Erişim adresi: https://www.bto.org.tr/wp-content/uploads/2019/10/otizm-spektrum-bozukluklari-pinar-vural.pdf
• 52. Vural M, Yıkmış A. Kaynaştırma uygulamalarında görev yapan öğretmenlerin karşılaştıkları sorunlar. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 2008;8(2):141-60.
• 53. Yaşar B, Yıkmış A. Otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilere toplama ve çıkarma problemlerinin çözme becerisinin öğretiminde şemaya dayalı öğretim stratejisinin etkililiği. Trakya Eğitim Dergisi. 2023;13(3):1772-85. doi:10.24315/tred.1250642.
• 54. Yıkmış A. Effectiveness of the touch math technique in teaching basic addition to children with autism. Educational Sciences: Theory & Practice. 2016;16:1005-25.
• 55. Otizm spektrumunda olmak: “En önemli şey güvende hissetmek” [Internet]. YouTube; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=4Bq7UsKn7zs
• 56. Tohum Otizm Vakfı. Otizm [Internet]. İstanbul: Tohum Otizm Vakfı; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://tohumotizm.org.tr/otizm/
• 57. Otizm nedir? Otizm spektrum bozukluğunun farkında mısınız? [Internet]. YouTube; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=2HgMCXTesEU
• 58. Türkiye Otistiklere Destek ve Eğitim Vakfı (TODEV). Otizm [Internet]. İstanbul: TODEV; [cited 2025 Dec 20]. Available from: http://todev.org.tr/otizm/
• 59. Neden otizmde farklı bakış açılarına ihtiyacımız var? [Internet]. YouTube; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=oMyRj1mX8Fc
• 60. ODER Otizm Derneği. Otizm [Internet]. Türkiye; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://otizm.org.tr 61. ODFED Otizm Dernekleri Federasyonu. Otizm [Internet]. Türkiye; [cited 2025 Dec 20]. Available from: http://www.odfed.org/otizm/
• 62. SOBE Selçuklu Otizmli Bireyler Eğitim Vakfı. Otizm ve belirtileri [Internet]. Konya: SOBE; [cited 2025 Dec 20]. Available from: https://www.sobe.org.tr/sobe-otizm-ve-belirtileri.ht01