The Personality of Seljuk Sultan Tugrul Bey in Arabic Sources

Öz

This study examines how the personality of Tuğrul Beg, the first sultan of the Great Seljuk State, is portrayed in Arabic historical sources and by which criteria it is evaluated, particularly in the context of the Iraq–Baghdad campaigns. It aims to demonstrate that Arab historians assessed Tuğrul Beg not only through his military and political achievements but also in terms of his piety, administrative approach, relationship with the Abbasid caliphate, and the social repercussions of his policies. Following the Battle of Dandanakan (1040), Tuğrul Beg’s letter declaring loyalty to the Abbasid caliph al-Qāʾim and the caliph’s response conveyed through the chief judge al-Māwardī constituted the first official contact between the Seljuks and the Abbasid caliphate. This interaction provided Sunni legitimacy to Seljuk expansion and strengthened the political foundation for their advance toward Iraq and Syria. By the mid-eleventh century, the Abbasid caliphate was experiencing a severe decline in authority, exacerbated by the Turkish commander Arslan al-Basāsīrī’s establishment of de facto control over Baghdad. In this context, Tuğrul Beg launched two major campaigns to Baghdad in 1055 and 1060, the latter resulting in the rescue of the caliph and the consolidation of lasting Seljuk authority in Iraq. While Arabic sources record social tensions arising from logistical and disciplinary problems during these campaigns, they also emphasize Tuğrul Beg’s piety, forbearance, generosity, and efforts to restrain injustice. By contrast, his marriage to the caliph’s daughter emerges as one of the most debated and controversial issues in Arab historiography. In this respect, the study demonstrates that Tuğrul Beg’s personality in Arabic historical writing was constructed along the axes of legitimacy, political stability, and religious authority, revealing that Seljuk–Abbasid relations were interpreted not solely through military intervention but also through their symbolic and social dimensions.

Anahtar Kelimeler

• Tugrul Bey
• Iraq
• Baghdad
• Seljuks
• Abbasid State

Arapça Kaynaklarda Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in Şahsiyeti

Öz

Bu çalışma, Arapça tarih kaynaklarında Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk sultanı Tuğrul Bey’in şahsiyetinin nasıl tasvir edildiğini ve özellikle Irak-Bağdat seferleri bağlamında hangi ölçütler üzerinden değerlendirildiğini incelemektedir. Araştırma, Arap tarihçilerin Tuğrul Bey’i yalnızca askerî ve siyasî başarılarıyla değil; dindarlığı, idare anlayışı, Abbasî hilafetiyle kurduğu ilişki ve uygulamalarının toplumsal yansımalarıyla ele aldıklarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Dandanakan Zaferi’nden (1040) sonra Tuğrul Bey’in Halife el-Kâim’e bağlılığını bildiren mektubu ve Halife’nin Başkadı el-Mâverdî aracılığıyla verdiği cevap, Selçuklular ile Abbasî hilafeti arasındaki ilk resmî temas olmuştur. Bu temas, Selçuklu yayılmasına Sünnî meşruiyet kazandırarak Irak ve Şam yönündeki ilerleyişin siyasî zeminini güçlendirmiştir. 11. yüzyıl ortalarında Abbasî hilafeti ciddi bir otorite kaybı yaşarken, Arslan el-Besâsîrî’nin Bağdat’ta fiilî hâkimiyet kurması krizi derinleştirmiştir. Bu ortamda Tuğrul Bey, 1055 ve 1060 yıllarında Bağdat’a iki sefer düzenlemiş; ikinci sefer Halife’nin kurtarılması ve Selçuklu otoritesinin Irak’ta kalıcı hâle gelmesiyle sonuçlanmıştır. Arap kaynakları, seferler sırasında yaşanan toplumsal gerilimlere rağmen Tuğrul Bey’i dindarlığı, hilm sahibi oluşu ve adaleti sınırlandırma çabalarıyla anmakta; buna karşılık Halife’nin kızıyla evlenmesi meselesini tartışmalı bir konu olarak öne çıkarmaktadır. Bu bağlamda çalışma, Arap tarih yazımında Tuğrul Bey’in şahsiyetinin meşruiyet, siyasal istikrar ve dinî otorite ekseninde inşa edildiğini göstermekte; Selçuklu-Abbâsî ilişkilerinin yalnızca askerî müdahalelerle değil, sembolik ve toplumsal boyutlarıyla da ele alındığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tuğrul Bey
• Irak
• Bağdat
• Selçuklular
• Abbasi Devleti

Kaynakça

1. İbn Hassûl, el-Vezîr Ebü’l-Alâ, Tafdîlü’l-Etrâk ‘alâ Sâiri’l-Ecnâd, Bülten yay., Ankara, 1940.
2. İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İsmail b. Ömer, el-Bidâye ve’n-Nihâye, Dârü’l-Fikr yay., c. 1-12, Beyrut, 1407/1986.
3. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ali, el-Müntazam fî Târîhi’l-Mülûk ve’l-Ümem, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye yay., 1. Baskı, Beyrut.
4. İbnü’l-Esîr, Abü’l-Hasan Ali b. Ebü’l-Kerem Muhammed b. Muhammed, el-Kâmil fi’t-Târîh, Dârü’l-Kitâb el-Arabî yay., 1. baskı, Beyrut, 1417/1997, c. 7.
5. İbnü’l-‘Umrânî, el-İnbâ fî Târîhi’l-Hulefâ, Dârü’l-Âfâki’l-‘Arabiyye, Kahire, 1. baskı, 1421/2001.
6. el-İsfahanî, İmâdüddîn Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, el-Büstân el-Câmi‘ li-Cemî‘ Tevârîhi Ehli’z-Zamân, el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1. baskı, Beyrut, 1423/2002.
7. el-İsfahanî, İmâdüddîn Muhammed b. Muhammed b. Hâmid, Târîhu Devleti Âl-i Selçuk, ihtisar: el-Feth b. Ali el-Bündârî, el-Âfâku’l-Cedîde yay., 2. baskı, Beyrut, 1987.
8. Kaya, Selim, “Büyük Selçuklular Döneminde Bağdat”, Prof. Dr. Işın Demirkent Anısına, Globus Dünya Basınevi, İstanbul 2008, s. 447-461.

9. Sevim, Ali, “Dandanakan”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1993, c. 8.
10. Sümer, Faruk, “Selçuklular” TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2009, c. 36.
11. es-Suyutî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr, Târîhu’l-Hulefâ, Mektebetü Nezâr el-Bâz yay., 1. baskı, 1425/2004.
12. el-Yâfi‘î, Abdullah b. Es‘ad b. Ali, Mir’âtü’l-Cinân ve ‘İbretü’l-Yakzân fî Ma‘rifeti mâ Yu‘teberu min Havâdisi’z-Zamân, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye yay., 1. baskı, Beyrut, 1417/1997, c. 3.
13. ez-Zehebî, Muhammed b. Osman b. Kaymâz, el-‘İber fî Haber men Gaber, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, yayım yılı yok, c. 2.
14. ez-Zehebî, Muhammed b. Osman b. Kaymâz, Siyeru A‘lâmi’n-Nübelâ, Dârü’l-Hadîs yay., Kahire, 1427/2006, c. 13.
15. ez-Zehebî, Muhammed b. Osman b. Kaymâz, Târîhu’l-İslâm ve Vefeyâti’l-Meşâhîr ve’l-A‘lâm, thk. et-Tedmürî, el-Kitâb el-‘Arabî yay., 2. baskı, Beyrut, 1413/1993, c. 30.