Bilimsel Yöntem Tartışmalarında Diyalektiğin Yeri

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 23 - 37, 30.06.2025

Gülümser Durhan

https://doi.org/10.71353/gunaad.1701556

Öz

Bilimsel yöntem, 17. yüzyıldan itibaren doğa bilimlerini karakterize eden, sistematik gözlem, ölçüm ve deneyin yanı sıra hipotezlerin formülasyonu, test edilmesi ve gerektiğinde revize edilmesini içeren bir prosedür olarak tanımlanmaktadır. Ancak bu yöntemin tarihsel olarak birdenbire ortaya çıkmadığı, aksine belirli felsefi düşünme biçimlerinin evrimiyle mümkün hâle geldiği açıktır. Bu bağlamda çalışmamız, bilimsel yöntemin ortaya çıkışını mümkün kılan düşünsel zemini anlamak amacıyla, diyalektiğin felsefi kökenlerini ve yöntemsel değerini incelemeyi amaçlamaktadır. Antik Yunan’da Platon ve Aristoteles’in diyalektiğe yükledikleri anlamdan başlayarak, Hegel’in Tin’in gelişiminde merkezi bir rol oynayan diyalektik anlayışına ve nihayetinde Marksist gelenekte tarihsel ve toplumsal süreçlerin açıklanmasında kullanılan materyalist diyalektiğe kadar uzanan bir çizgi takip edilmiştir. Bu tarihsel seyir içerisinde diyalektiğin yalnızca karşıtlıklar üzerinden düşünmeyi sağlayan bir mantıksal yapı değil, aynı zamanda doğa, toplum ve düşüncenin gelişimini açıklamada temel bir yöntem olduğu ortaya konmuştur. Çalışma, diyalektiğin bilimsel yöntem tartışmalarında göz ardı edilen ama tarihsel olarak belirleyici rolünü vurgulamakta ve onun modern bilimin kavramsal çerçevesine olan katkılarını yeniden düşünmeyi önermektedir.

Anahtar Kelimeler

Diyalektik , Bilgi , Bilim , Yöntem , Mantık.

The Role of Dialectics in Scientific Method Debates

Öz

Since the 17th century, the scientific method has been defined as a procedural system that characterizes natural science, consisting of systematic observation, measurement, and experimentation, along with the formulation, testing, and revision of hypotheses. However, it is evident that this method did not emerge abruptly but was made possible through the evolution of specific philosophical modes of thinking. In this context, the aim of our study is to trace the origins of a dialectical mode of thought that laid the groundwork for the emergence of the scientific method. Beginning with the meanings attributed to dialectics by Plato and Aristotle in Ancient Greece, the study follows a historical trajectory through Hegel’s conception of dialectics as a central dynamic in the unfolding of Spirit, and finally to the Marxist tradition, where dialectical materialism is employed to explain historical and social processes. Within this historical framework, dialectics is revealed not merely as a logical structure that enables thinking through contradictions, but as a fundamental method for explaining the development of nature, society, and thought. This study emphasizes the often-overlooked but historically decisive role of dialectics in debates surrounding the scientific method and proposes a reconsideration of its contributions to the conceptual framework of modern science.

Anahtar Kelimeler

Dialectics , Information , Science , Method , Logic.

Kaynakça

• Akarsu, Bedia, Felsefe Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları, 1975.
• Althusser, Louis, Marx İçin, çev. I. Ergüden, İthaki Yayınları, 2002.
• Aristoteles, Metafizik, çev. Ahmet Arslan, İstanbul: Sosyal Yayınları, 1996a.
• Aristoteles, Organon V. Topikler, Çev. H. Ragıp Atademir, İstanbul: MEB, 1996b.
• Basseches, Michael, The Development of Dialectical Thinking As An Approach to Integration, Integral Review, 1/1, (2005), 47 – 63.
• Bohm, David, Causality and Chance in Modern Physics, London: Routledge, 1984.
• Bozkurt, Nejat, Hegel, Say Yayınları, 2005.
• Cevizci, Ahmet, Felsefe Sözlüğü, İstanbul, Paradigma Yayınları, 2010.
• Copleston, Frederick, Felsefe Tarihi: Ön-Sokratikler ve Sokrates, çev. Aziz Yardımlı, İstanbul: İdea Yayınevi, 1986.
• Durhan, Gülümser, Aristoteles ve Platon’da Analoji, Konya: Çizgi Kitapevi, 2020.
• Durhan, Gülümser, Aristoteles ve Açık Uçlu Düşünme: Antik Retorikten Modern Uygulamalara, Konya: NEÜ Press. 2024.
• Ege, Ragıp, “Diyalektik”, Felsefe Ansiklopedisi içinde, ed. Ahmet Cevizci, Cilt 4, İstanbul: Babil Yayınları, 2006, 576-591.
• Engels, Friedrich, Anti-Dühring, çev. Kenan Somer, Ankara: Sol yayınları, 1977.
• Engels, Friedrich, Doğanın Diyalektiği, 4. Baskı, Çev. Arif Gelen, Ankara: Sol Yayınları, 1979.
• Ergun, Doğan, Sosyoloji ve Tarih Sosyolojide Yöntem Sorunu, 3. Baskı, Ankara: İlke Kitabevi Yayınları, 1995.
• Feynman, Richard P., Lectures on Physics, Vol. I, New York: Basic Books, 1977.
• Friedmann, Georges, “Tarihsel Materyalizm ve Karşılıklı Eylem”, Diyalektik Yöntem ve Materyalizm içinde, Çeviren: Barkın Asal, İstanbul: Evrensel Basım Yayın, 2016.
• Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, Anahatlarda Felsefi Bilimler Ansiklopedisi I – Mantık Bilimi (çev. Aziz Yardımlı), İstanbul: İdea Yayınları, 2014.
• Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, Tinin Görüngübilimi (çev. A. Yardımlı). İstanbul: İdea Yayınları, 1986.
• Hegel, Georg Wilhelm Friedrich, The Phenomenology of Spirit, Trans. Terry Pinkard, Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
• Hilav, Selahattin, Diyalektik Düşüncenin Tarihi, İstanbul: Sosyal Yayınları, 1997.
• Kahn, Charles H., The Art and Thought of Heraclitus, Cambridge University Press,1979.
• Kojève, Alexandre, Introduction to the Reading of Hegel: Lectures on the Phenomenology of Spirit, Ithaca and London: Cornell University Press, 1969.
• Kranz, Walther, Antik Felsefe. çev. Suad Y. Baydur, İstanbul: Sosyal Yayınları, 1984.
• Kuçuradi, Ioanna, Çağın Olayları Arasında, Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2010.
• Kuhn, Thomas, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, çev. Nilüfer Kuyaş, İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2016.
• Laertios, Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, Çev. Candan Şentuna, İstanbul: YKY, 2013.
• Marks, Karl, Kapital, Cilt 1, 2. Basım, çev. A. Bilgi, Sol Yayınları, 1978.
• Ollman, Bertell ve Smith, Tony, Yeni Yüzyılda Diyalektik, Çev. Şükrü Alpagut, İstanbul: Yordam Kitap, 2011.
• Platon. Devlet, çev. Sabahattin Eyüboğlu & M. Ali Cimcoz, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1992.
• Taylor, Charles, Hegel, Cambridge: Cambridge University Press, 1975.
• Trotsky, Leon, In Defense of Marxism. New York: Pioneer Publishers, 1942.