Osmanlı-Rus İlişkileri: İttifak, Çatışma ve Değişim (1798-1829)

Öz

Bu makale, 1798-1829 yılları arasında Osmanlı-Rus ilişkilerini Fransız İhtilali'nin dönüştürdüğü Avrupa siyaseti ve değişen güç dengeleri bağlamında incelemektedir. Otuz yıllık bu süreçte iki devlet arasındaki ilişkiler üç farklı evreden geçmiştir: zorunlu ittifak, açık çatışma ve stratejik dönüşüm. Birinci evre, Napolyon'un 1798’de Mısır’ı işgal etmesiyle başlamıştır. Bu gelişme karşısında Osmanlı Devleti, asırlık rakibi Rusya ile benzeri görülmemiş bir ittifaka zorlanmış; Rus savaş gemileri ilk kez Boğazlardan geçiş izni almıştır. Ancak Fransız tehdidi ortadan kalkar kalkmaz Rusya, Ortodoks tebaa üzerindeki himaye politikasını yeniden gündeme getirerek geleneksel yayılmacı tutumuna geri dönmüştür. İkinci evre, askerî çatışmalarla karakterize edilmektedir. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı, 1821 Yunan İsyanı ve 1827’de Navarin’de Osmanlı donanmasının üç büyük devlet tarafından imha edilmesi, Rusya'nın elini güçlendirmiştir. Rus orduları Balkanları ve Doğu Anadolu’yu işgal ederek Osmanlı Devleti’ne 1829 Edirne Antlaşması’nı kabul ettirmiştir. Bu antlaşma ile Rus ticaret gemilerine Boğazlardan serbest geçiş hakkı tanınmış, Yunanistan’ın bağımsızlığı fiilen kabul edilmiş ve Rusya’ya önemli ticarî ayrıcalıklar sağlanmıştır. Üçüncü ve en dikkat çekici evrede ise Rusya strateji değiştirmiştir. Doğrudan toprak ilhakından vazgeçerek zayıf ama kendisine bağımlı bir Osmanlı Devleti’ni himaye etmeyi tercih etmiştir. Bu politika değişikliğinin ardında, Avusturya, İngiltere ve Fransa’nın Boğazlar ile Karadeniz'e inmelerini engelleme hesapları yatmaktadır. Böylece dönem, Osmanlı’nın yok edilmesiyle değil, asimetrik bir bağımlılık yapısının ortaya çıkmasıyla sonuçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı-Rus ilişkileri
• Fransız İhtilali
• Mısır Seferi
• Edirne Antlaşması
• Doğu Sorunu

Ottoman-Russian Relations: Alliance, Conflict, and Transformation (1798–1829)

Öz

This article examines Ottoman-Russian relations between 1798 and 1829 within the context of European politics transformed by the French Revolution and the shifting balances of power. Over these three decades, relations between the two states passed through three distinct phases: forced alliance, open conflict, and strategic transformation. The first phase began with Napoleon's invasion of Egypt in 1798. In the face of this development, the Ottoman Empire was compelled to form an unprecedented alliance with its centuries-old rival, Russia; Russian warships were granted passage through the Straits for the first time. However, as soon as the French threat dissipated, Russia revived its policy of protection over Orthodox subjects and returned to its traditional expansionist stance. The second phase is characterized by military confrontations. The Russo-Ottoman War of 1806-1812, the Greek Uprising of 1821, and the destruction of the Ottoman fleet at Navarino in 1827 by three great powers all strengthened Russia's hand. Russian armies invaded the Balkans and Eastern Anatolia, forcing the Ottoman Empire to accept the Treaty of Edirne in 1829. This treaty granted Russian merchant vessels free passage through the Straits, effectively recognized Greek independence, and provided Russia with significant commercial privileges. In the third and most striking phase, Russia shifted its strategy. Abandoning outright territorial annexation, it preferred to protect a weak but dependent Ottoman Empire under its patronage. Behind this policy change lay calculations to prevent Austria, Britain, and France from gaining access to the Straits and the Black Sea. Thus, the period concluded not with the annihilation of the Ottoman Empire, but with the emergence of an asymmetric structure of dependency.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman-Russian relations
• French Revolution
• Egyptian Campaign
• Treaty of Adrianople
• Eastern Question

Kaynakça

1. Armaoğlu, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi (1789-194), TTK, Ankara, 2003.
2. Avyarov, Osmanlı-Rus ve İran Savaşları’nda Kürtler 1801-1900, (Çev., Muhammed Varlı) Sipan Yayınları, Ankara, 1995.
3. Bayındır, Abdullah, Osmanlı Piyade Eğitiminde Atış Talimleri, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale, 2022.
4. Bayındır, Abdullah, Osmanlıda Piyade Sınıfı Askerlerin Eğitimi, Hiperyayın, İstanbul, 2021.
5. Beydilli, Kemal, “Küçük Kaynarca”, DİA, 26, s.524-527.
6. Bolsover, G.H., “1815-1914 Arasında Rus Dış Politikasına Bir Bakış”, (Trc., Yuluğ Tekin Kurat), Belleten, C., 30, S., 118, 1966, ss. 265-290.
7. Driault, Edouard de, Şark Mes’elesi, Bidayet-i Zuhurundan Zamanımıza Kadar, (Çev., Nafiz, Yay. Haz.: Emine Erdoğan), Berikan Elektronik Basım Yayım, Ankara, 2003.
8. Erim Nihat, Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih Metinleri, C. I, Ankara, 1953.

9. İsmail, Fehmi, “Bükreş Andlaşmasının Müzakeresi 1811-1812”, Belleten, C., 46, S., 181, 1982, ss. 73-120.
10. Köse, Osman, Küçük Kaynarca Andlaşması, TTK, Ankara, 2006.
11. Kurat, Akdes Nimet, Rusya Tarihi, Başlangıçtan 1917’ye Kadar, TTK, Ankara, 1999.
12. Kurat, Akdes Nimet, Türkiye ve Rusya, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990.
13. Kuzucu, Serhat, 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Faş Kalesi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (22)1, 2023, ss. 189-200.
14. Kuzucu, Serhat, Kırım Hanlığı ve Osmanlı-Rus Savaşları, Selenge Yayınları, İstanbul, 2013.
15. Mantran, Robert, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, XIX yüzyılın Başlarından Yıkılışa, (Çev., Server Tanilli), C. I-II, Cem Yayınevi, İstanbul, 1995.
16. Mayevsky, V.T., Van ve Bitlis Vilayetlerinin Askeri Stratejik Tasviri 1904, (Çev., Haydar Varlı), Askeriye Basımevi, İstanbul, 1911.
17. Mustafa Nuri Paşa, Netayic ül-Vukuat, Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi, (Sadeleştiren: Neşet Çağatay), C., III-IV, TTK, Ankara, 1992.
18. Sander, Oral, Anka’nın Yükselişi ve Düşüşü, Osmanlı Diplomasi Tarihi Üzerine Bir Deneme, İmge Kitabevi, Ankara, 1993.
19. Soboul, Albert, 1789 Fransız İnkılâbı Tarihi, (Çev., Şerif Hulusi), Cem Yayınevi, İstanbul, 1969.
20. Tugay, Esad Fuad, “Rusların İstanbul ve Boğazlar Hakkındaki Gayeleri Üzerine Bazı Hatıralar”, Belleten, C., 33, S., 130, 1969, ss. 217-224.
21. Tukin, Cemal, Boğazlar Meselesi, Pan Yayıncılık, İstanbul, 1999.
22. Turan, Şerafeddin, “1829 Edirne Andlaşması”, DTCF Dergisi, C., 9, S., 1-2, Mart-Haziran, 1951, ss. 111-151.
23. Uçarol, Rıfat, Siyasi Tarih (1789-1994), Filiz Kitapevi, İstanbul, 1995.
24. Watson, Hugh Seton, The Russian Empire 1801-1917, Oxford at the Clarendon Press, New York, 1988.