ثلاثة أماكن عامة في الأحاديث: دراسة للدور الاجتماعي للمسجد والسوق والشارع

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى بحث كيفية تشكّل البنية الأخلاقية والاجتماعية للمجتمع الإسلامي في العصر المبكر من خلال الفضاءات العامة التي ترد بكثرة في أحاديث النبي ﷺ، مثل المسجد، والسوق/الشارع التجاري، والشارع. إذ تُعدّ هذه الفضاءات الثلاثة مفاتيح أساسية لفهم النسيج الاجتماعي للمجتمع الإسلامي في مراحله الأولى. ولا تقتصر أوصاف المكان الواردة في الأحاديث على تقديم معلومات تتعلق بتنظيم العبادة والحياة اليومية فحسب، بل تشكّل في الوقت ذاته مؤشرات مهمّة تسهم في بناء مسؤولية الفرد المسلم في المجال العام، ونمط علاقته بالمجتمع، وهويته الأخلاقية. وفي هذا السياق، يظهر المسجد بوصفه مركزًا متعدد الوظائف تُمارَس فيه أنشطة التعليم، والتشاور، والتكافل الاجتماعي، وإدارة العلاقات الدبلوماسية؛ بينما يمثّل السوق مجالًا تتحقق فيه الحركة الاقتصادية في إطار من الرقابة الأخلاقية؛ ويُعدّ الشارع فضاءً عامًا يتفاعل فيه الفرد مباشرة مع المجتمع، وتُراعى فيه الخصوصية، واللياقة، والنظام الاجتماعي. وتعالج هذه المقالة هذه الفضاءات معالجةً مقارنة في ضوء نظريات العلوم الاجتماعية الحديثة، ولا سيما مفهوم «إنتاج الفضاء الاجتماعي» لدى هنري لوفيفر، ومفاهيم «الضبط البانوبتيكي» و«الهيتروتوبيا» عند ميشيل فوكو؛ وبذلك تبرز الدراسة القوة الديناميكية للأحاديث النبوية في تشكيل ليس الحياة الفردية فحسب، بل أيضًا النظام العام والبنية الاجتماعية. ومن هذا المنظور، تسلّط الدراسة الضوء على المحتوى الذي يتيحه علم الحديث من إمكانات للتحليل السوسيولوجي، وعلى موقعه التأسيسي في بناء المجتمع

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• الفضاء
• المجتمع الإسلامي
• النظريات المكانية
• فوكو
• ليفبفر
• الهوية الاجتماعية

Hadislerde Üç Kamusal Mekân: Mescid, Çarşı ve Sokağın Sosyal Rolüne Dair Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) hadislerinde sıkça yer alan mescid, çarşı/pazar ve sokak gibi kamusal mekânlar üzerinden, erken dönem İslâm toplumunun ahlâkî ve sosyal yapısının nasıl şekillendiğini incelemeyi hedeflemektedir. Zira bu üç mekân, İslâm toplumunun erken döneminin sosyal dokusunu anlamada anahtar mekânlardır. Hadislerde geçen mekân tasvirleri, sadece ibadet ve gündelik hayatın düzenlenmesine dair bilgiler sunmakla kalmaz; aynı zamanda Müslüman bireyin kamusal alandaki sorumluluğunu, toplumla kurduğu ilişki biçimini ve ahlâkî kimliğini de inşa eden önemli göstergelerdir. Bu noktada mescid eğitim, istişare, sosyal dayanışma ve diplomatik ilişkilerin yürütüldüğü çok yönlü bir merkez; çarşı/pazar, ekonomik hareketliliğin ahlakî denetim altında gerçekleştiği alan; sokak ise bireyin toplumla doğrudan temas ettiği, mahremiyetin, nezaketin ve toplumsal düzenin gözetildiği kamusal bir alandır. Makale, bu mekânları modern sosyal bilim kuramlarıyla, özellikle Henri Lefebvre’nin “mekânın toplumsal üretimi” ile Michel Foucault’nun “panoptik denetim” ve “heterotopya” kavramlarıyla karşılaştırmalı olarak ele almakta; böylece hadislerin sadece ferdî hayatı değil, aynı zamanda kamusal düzeni ve toplumsal mimariyi şekillendiren dinamik gücü vurgulanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, hadis ilminin sosyolojik çözümlemelere imkân tanıyan muhtevasını ve toplum inşasındaki kurucu yerini dikkatlere sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mekân
• İslam Toplumu
• Mekân Kuramları
• Foucault
• Lefebvre
• Toplumsal Kimlik

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Three Public Spaces in Hadiths: An Examination of the Social Role of Mosque, Bazaar, and Street

Öz

This study aims to examine how the moral and social structure of early Islamic society was shaped through public spaces such as mosques, bazaar and streets, which frequently appear in the hadiths of the Prophet Muhammad. These three spaces are key to understanding the social fabric of early Islamic society. The descriptions of these spaces in the hadiths not only provide information about worship and the organization of daily life, but also serve as important indicators that shape the Muslim individual's responsibility in the public sphere, the nature of their relationships with society, and their moral identity. In this context, the mosque is a multifaceted center where education, consultation, social solidarity, and diplomatic relations are conducted; the bazaar/market is an area where economic activity takes place under moral control; and the street is a public space where the individual comes into direct contact with society, and where privacy, politeness, and social order are observed. The article examines these spaces comparatively with modern social science theories, particularly Henri Lefebvre's “social production of space” and Michel Foucault's concepts of “panoptic surveillance” and “heterotopia”; thus, it emphasizes the dynamic power of hadiths in shaping not only individual life but also public order and social architecture. In this respect, the study draws attention to the content of hadith science that allows for sociological analysis and its foundational place in the construction of society.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Space
• Islamic Society
• Spatial Theories
• Foucault
• Lefebvre
• Social Identity

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Abdürezzâk b. Hemmâm es-San’ânî. el-Musannef. thk. Habîburrahman el-Aʻzamî. Beyrut: el- Meclisu’l-İlmî, 1983.
2. Ağırman, Mustafa. “İslâm Medeniyetinde Câmi”. XI. Uluslararası Değişen Dünyada Cami ve Fonksiyonları Sempozyumu (Sakarya: 7-9 Ekim 2022) (Sempozyum Kitabı). İstanbul: Ravza Yayınları, 2023.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybani. el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût-Adil Mürşid v. dğr. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
4. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Muhammed b. Züheyr b. en-Nâsır. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
5. Çarıkçı, Kezban vd. “Nitel Araştırmalarda Tematik Analiz”. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies 10/37 (2024). 127-140.
6. Çelik, Ejder-Babaoğlan, Emine. “Michel Foucault’da İktidar-Disiplin İlişkisi ve Zamansallaştırma”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24/4 (Aralık 2024). 1793-1814‎.
7. Çelik, Nizamettin. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in Yönetiminde Dış İlişkilerin Temel İlkeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
8. Dârekutnî, Ebu’l Hasan Ali b. Ömer b. Ahmed. es-Sünenü’d-Darekutnî. thk. Şuayb Arnaût v.dğr. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.

9. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman. el-Müsned (Sünenü’d-Dârimî). thk. Hüseyin Selim Esed ed-Dârânî. Riyâd: Dâru’l-Muğnî, 2000.
10. Ebû Dâvud, Süleyman b. Eşʻas b. İshak b. el-Ezdi es-Sicistani. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
11. Fesevî, Ebû Yusuf Yakub b. Süfyan. Kitâbu’l-Maʻrife ve’t-târîh. thk. Ekrem Ziya el-Umerî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1981.
12. Foucault, Michel. “Of Other Spaces”. Diacritics 16/1 (1986). 22-27.
13. Foucault, Michel. Hapishanenin Doğuşu. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 1992.
14. Hâkim, Muhammed b. Abdullah en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
15. Hamîdullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Salih Tuğ. Ankara: İrfan Yayınevi, 2003.
16. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekir b. Ebû Şeybe. Kitâbu’l-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. thk. Kemal Yusuf Hût. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1409 (el-Mektebetü’ş-Şâmile nüshası).
17. İbn Mâce, Muhammed b. Yezid er-Rebeî el-Kazvinî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbaki. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
18. İbn Saʻd, Muhammed b. Saʻd. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,1990.
19. Kallek, Cengiz. “Hisbe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/133-143. Ankara: TDV Yayınları, 1998.
20. Kurtar, Senem. “Mekânı Yaşamak: Lefebvre ve Mekânın Diyalektik Oluşumu”. Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi VII. Coğrafya Sempozyumu (2012). 349-356.
21. Lefebvre Henri. Mekânın Üretimi. çev. Işık Ergüden. İstanbul: Sel Yayınları, 2014.
22. Lefebvre, Henri. Şehir Hakkı. çev. Işık Ergüden. İstanbul: Sel Yayınları, 2015.
23. Makrizî, Ebü'l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. İmtâu’l-esmâ bima li’n-nebi mine’l-ahvâl ve’l-emval ve’l-hafedeti ve’l-metâ’. thk. Muhammed Abdülhamid en-Nemîsî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
24. Müslim, Müslim b. Haccac, Ebu’l-Hasan Kuşeyrî. Sahîh-i Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, ts.
25. Nalçaoğlu, Halil. “Heterotopya, Koloni ve Öteki Mekânlar: Michel Foucault’nun Kısa Bir Metni Üzerine Düşünceler”. Doğu Batı Dergisi, 6/19 (2002). 125-140.
26. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünen (el-Müctebâ mine’s-Sünen). thk. Abdülfettah Ebû Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 1986.
27. Özdel, Gizem. “Foucault Bağlamında İktidarın Görünmezliği ve ‘Panoptikon’ ile ‘İktidarın Gözü’ Göstergeleri”. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication, 2/1 (Ocak 2015). 22-29.
28. Önkal, Ahmet-Bozkurt, Nebi. “Cami”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/46-56. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
29. Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB Yayınları, 1993.
30. Şentürk, Ünal. “Mekân Sadece Mekân Değildir: Kentsel Mekânın Yeni Tezahürleri”. Doğu Batı Dergisi 67/2 (Kasım-Aralık-Ocak 2013-14). 85-104.
31. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târihu’t-Taberî (Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk). Beyrut: Dâru’t-Turâs, 1387.
32. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şakir-Muhammed Fuâd Abdülbâki. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1975.
33. Vâkıdî, Muhammed b. Ömer. Kitâbü’l-Meğâzî. thk. Marsden Jones. Beyrut: Dâru’l-ʻÂlemî, 1989.
34. Yıldırım, Mustafa. “Mekân, Ortam ve Çevre Faktörleri Bağlamında Sosyolojik Açıdan Mahremiyet”. Din, Gelenek ve Ahlâk Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu (Ordu: 27-29 Mart 2015). 409-233.