احتجاج القراءات بالفاظ الاحاديث

Yıl 2025, Sayı: 15, 559 - 592, 31.12.2025

Sait Bosat

https://doi.org/10.61218/hadith.1710807

Öz

تهدف هذه الدراسة إلى بحث الدور الذي تؤدّيه ألفاظ الأحاديث النبوية في تعليل اختلافات القراءات الواردة في القرآن الكريم. ويُشكّل القرآن الكريم والسنة النبوية، بوصفهما المصدرين الأساسيين للإسلام، بنيةً تكاملية لا تقتصر على استنباط الأحكام الشرعية فحسب، بل تمتدّ إلى ضمان القراءة الصحيحة للنصوص وفهمها وتفسيرها ونقلها عبر الأجيال دون تحريف. فبينما يُعنى علم القراءات بصون البنية اللفظية للقرآن الكريم ووجوه أدائه المختلفة اعتمادًا على منهج الإسناد، يتولّى علم الحديث حفظ أقوال النبي وأفعاله وتقريراته من خلال سلاسل رواية موثوقة. وقد حاز هذان العلمان، منذ العصور المبكرة، مكانةً محورية في منظومة العلوم الإسلامية لِاعتمادِهما على مناهجَ قائمةٍ على الرواية، واتصالِ السند، وتمحيصِ الرواة.

Anahtar Kelimeler

الحديث , القراءة , الألفاظ , التفاعل , الاستدلال

Evidencing the Differences in Qiraat with the Wordings of Hadith

Öz

The disciplines of qiraat and hadith are two branches of science that have been developed not only for the oral and written transmission of the Qurʾān al-Kerîm, the main source of Islam, but also for its correct understanding, interpretation and preservation for generations. The scientific discipline of qiraat has ensured the preservation of the Qurʾān by examining the different dialects and reading differences of the Qurʾān together with the chains of narrations, as well as the proper, correct and beautiful reading of the Qurʾān. The science of hadith, on the other hand, is the branch of science that deals with the collection, evaluation and preservation of narrations about the Prophet’s words, deeds and approvals. In the process of historical development, the elements that constitute the basis of the qiraat have been fed from various sources such as Arabic language and literature, tribal dialects, rules of grammar-sarfar, and hadiths, starting from the Qurʾānic verses and hadith texts. In this framework, the words of hadith played an important role in the justification of qiraat differences. The narrations in the hadiths were used as a supportive element in the process of preferring the qiraats, and thus these forms of recitation were placed on a stronger basis. This interaction shows that Islamic texts are in harmony with each other and are based on a common systematic. The main objective of the study is to examine the role of hadith words in the justification of qiraat, which are different ways of reading Qurʾānic words. To comprehensively understand the subject matter, it is essential to first accurately grasp the fundamental characteristics of the sciences of qiraat (recitations) and Hadith, as well as the areas of interaction between them. In this context hadiths can be interpreted by utilising the knowledge of qiraat. The fact that a word has different meanings according to various qiraats can also play an important role in the interpretation of hadiths. Similarly, there are various narrations about the correct reading of the Qurʾān in hadith sources. These narrations can guide the validity and selection processes of the qiraat. Methodologically, classical qiraat sources and the hadith corpus were examined, and an effort was made to determine whether hadith texts were used in the preference of qiraat. It was understood that hadith expressions were employed in grounding the qiraat, and that the interaction between qiraat and hadith exists not only at the level of transmission but also maintains a strong relationship at the levels of meaning and interpretation.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Qiraat , Wordings , Relationship , Classification

Kıraat Farklılıklarının Hadîs Elfazıyla Temellendirilmesi

Öz

Kırâat ve hadis ilmi disiplinleri, İslam’ın temel kaynağı olan Kur’ân-ı Kerîm’in sadece sözlü ve yazılı aktarımını sağlamakla kalmayıp, onun doğru anlaşılması, yorumlanması ve nesiller boyu bozulmadan korunması amacıyla geliştirilmiş iki ilim dalıdır. Kırâat İlmî Disiplini Kur’ân-ı Kerîm’in usulüne uygun, doğru ve güzel bir şekilde okunmasının yanında Kur’an’ın farklı lehçe ve okunuş farklılıklarını rivayet zincirleriyle birlikte inceleyerek korunmasını sağlamıştır. Hadis ilmi ise, Peygamber’in (s.a.v) sözleri, fiilleri ve onaylarıyla ilgili rivayetlerin toplanması, değerlendirilmesi ve korunmasıyla ilgilenen bilim dalıdır. Kırâatlerin dayanaklarını oluşturan unsurlar, tarihsel gelişim sürecinde Kur’ân âyetleri ve hadis metinlerinden başlayarak, Arap dil ve edebiyatı, kabile lehçeleri, nahiv-sarf kuralları ve hadisler gibi çeşitli kaynaklardan beslenmiştir. Bu çerçevede kırâat farklılıklarının gerekçelendirilmesinde hadis lafızları önemli bir rol oynamıştır. Hadislerde yer alan rivayetler, kırâatlerin tercih edilmesi sürecinde, destekleyici bir unsur olarak kullanılmış ve böylece bu okuyuş biçimleri daha güçlü bir temele oturtulmuştur. Bu etkileşim, İslamî metinlerin birbirleriyle uyum içinde olduğunu ve ortak bir sistematiğe dayandığını göstermektedir. Çalışmanın temel hedefi, Kur’ân kelimelerinin farklı okuyuş biçimleri olan kırâatlerin gerekçelendirilmesinde hadis lafızlarının üstlendiği rolü incelemektir. Konunun kapsamlı bir şekilde anlaşılabilmesi için, öncelikle kırâat ve hadis ilimlerinin temel özellikleri ile aralarındaki etkileşim alanlarının doğru bir şekilde kavranması gerekmektedir. Bu çerçevede Kırâat müktesebatından yararlanılarak, hadisler yorumlanabilir. Bir kelimenin çeşitli kırâatlere göre farklı anlamlara gelmesi, hadislerin anlamlandırılmasında da önemli bir rol oynayabilir. Benzer şekilde, hadis kaynaklarında Kur’ân’ın doğru okunmasına dair çeşitli rivayetler yer almaktadır. Bu rivayetler, kırâatlerin geçerliliğini ve seçim süreçlerini yönlendirebilir.

Anahtar Kelimeler

Kırâat , Hadis , Elfâz , Etkileşim , Delillendirme

Kaynakça

• Abdülkerim, Ahmed. İhtimâmu Ulemâi’l-Hadîs bi’l-Kırâ’âti’l-Kur’âniyye. Journal of Ma’alim al-Quran wa al-Sunnah 2020. 109-136.
• Ablay, Rıfat. Hadîs Mecmualarında Yer Alan Kıraate Dair Hadîslerin Değerlendirilmesi ve Bu Hadîslerin Kıraat İlmindeki Yeri. Artuklu Akademi 9/1 2022. 179-197.
• Ahmed Âyid vd. el-Mu’cemu’l-arabiyyu’l-esâsî. Tunus: lârûs. 2003.
• Altıkulaç, Tayyâr. “İbnü’l-Cezerî” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/551-557. İstanbul: TDV Yayınları. 1997.
• Âsım Efendi. Kâmûs. 6 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye, ts.
• Balvalî, Muhammed. el-İhtiyâr fi’l-kıraat ve’r-resm ve’z-zabt. Memleketü’l-Mağribiyye: Vezaretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1997.
• Çakan, Lütfî. Hadîs Usûlü. İstanbul. İFAV, 1993.
• Çelebi, Kâtip - Hacı Halîfe. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 7 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
• Çetin, Abdurrahmân. Kur’ân-ı Kerîm’in İndirildiği Yedi Harf ve Kıraatler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
• Dağ, Mehmet. Kıraat Farklılıklarının İslâm Hukukuna ve Metodolojisine Etkisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Lisans Tezi. 1998.
• Dağ, Mehmet. Kıraat İlminde Şâzz Kavramı. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 7/2 Eylül 2007.
• Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed Abdülgani. İthâfu fudalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbeate aşer. thk. Enes Mehre. Beyrût: Daru’l Kütübi’l- İlmiye, 1998.
• Diyanet Komisyon. Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
• Ebî Şeybe, Ebû Bekr İbn. el-Kitâbu’l-musannef fi’l-ehâdîs ve’l-ʾâsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebu’-r-Ruşd, 1989.
• Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî. Câmiʿü’l-beyân an tevîli âyi’l-Kur’ân. thk et-Türkî. 12 Cilt. Kahire: Dâr’u-hicr. 2001.
• Ebussuûd, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa el-İmâdî. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-kitâbi’l-kerîm. 9 Cilt. Beyrut: y.y., 2. Basım. ts.
• el-Âlûsî, Şihabüddin Mahmûd. Rûhu’l-me’ânî fî tefsiri’l-Kur’ânî ve’s- sebi’l-sesanî. 30 Cilt. Beyrut: Dar’u ihyai’t turasi’l- Arabi, ts.
• el-Ezdî, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ibn-i Dureyd. Cemheratu’l-luğa. thk. Remzî Munîr Baʻlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm li’l-Melâyîn, 1987.
• el-Ferrâ, Yahya b. Ziyâd. Me’âni’l-Kurân. 3 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-kutub, 1953.
• el-Harbî, Abdülaziz. Tevcîhu müşkili’l-kırââti’l aşeriyye. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• el-Haverizmî, Ebû’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Mufassal fî ilmi’l-Arabiyye. thk. Fahr Salih Kadâre Ammân: Dâru Ammâr, 2004.
• el-Hemedânî, Ebu’l-Âlâ Hasan b. Ahmed b. Haşan. Gâyetu’l-ihtisâr fi kırââti’l-eimmeti’l-emsâ.r. Cidde: y.y., 1994.
• el-Hemedânî, İbn Hâleveyh. el-Hücce fi’l-kıraâti’s-seb’a. thk. Abdu’l âl Salim Mükrim. Beyrut: Daru’ş-Şurûk, 1401.
• el-Herevî, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm b. Abdullâh el-Bağdâdî. Ğarîbu’l-hadîs. ed. Muhammed Abdulmuîd Hân. 4 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-Osmâniyye, 1384.
• el-Isfahani, Ebu’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed er-Rağıb. el Müfredât fi garibi’l Kur’ân. thk. Muhammed Seyyid Kilani. Beyrût: y.y., ts.
• el-Kâdî, Abdülfettâh. el-Büdûru’z-zâhire. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, 1981.
• El-Kâdî, Muhammed b. Abdullah. Ahkâmu’l-Kur’ân. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2003.
• el-Kefevî, Ebu’l-Bekâ Eyyub b. Musa. el-Külliyyât. thk. Adnan Derviş ve Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1998.
• el-Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekir. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Hişam Semîr el-Buhari. 21 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2003.
• el-Meduv, Zeynüddin Muhammed. el- Yevâkît ve’d-durar fi şerhi nuhbet-i İbni Hacer. Riyad: Mektebetu’r-rüşd, 1999.
• en-Nehhâs, Ebû Cafer. İ’râbu’l-Kur’ân. 5 Cilt. Beyrut: Daru’l kütübi’l-ilmiye. ts.
• en-Nehhâs, Ebû Cafer. Meânil-Kur'an. thk. Muhammed Ali Sabuni. Mekke: Ümmü Kura Üniversitesi, ts.
• en-Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullâh b. Aḥmed. Medâriku’t-tenzîl ve haḳâîḳu’t-teʾvîl. thk. Yûsuf Alî Budeyvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’ṭ-Ṭayyib, 1998.
• en-Neşşâr, Ebû Hafs Sirâceddîn Ömer b. Kâsım b. Muhammed el-Ensârî. el-Büdûru’z-zâhire fî kırââti’l-’aşri’l-mütevâtire. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-’Arabî, ts.
• en-Nîsaburî, Muhammed b. Abdullah Hakim. Ma’rifetü ulûmi’l-hadîs. Medine. y.y., 1977.
• er-Râzî, Fahreddin. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrût Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1981.
• Ertürk, Musatafa. "Haber-i vâhid". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/27-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• es-Sa’lebî, Ebû İshak Ahmed. el-Keşf ve’l-beyân. 10 Cilt. Beyrût: Dâr İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2002.
• es-Süyûtî, Celâleddin Abdurrahman. İktirâh fi usuli’n-nahv. thk. Abdulhakim Atıyye. Beyrut: Dâru’l-Beyrutî, 2006.
• ez-Zeccac, Ebû İshak. Meanil-Kuran ve i’rabuhu. thk. Abdulcelil Abdu Şelebi. 5 Cilt. Beyrut: Alemu’l-kütüb, ts.
• ez-Zürkânî, Muhammed Abdülazim. Menâhilü’l-i’rfan fi ulumi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: matbatu’İsa el-Bâbî, 1988.
• İbn Âşûr, Muhammed Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr mine’t-tefsîr. 30 Cilt. Beyrût: Müessesetü’t-Tarihi’l- Arabî, 2000.
• İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osman. el-Muhteseb fî tebyîni vucûhi şevâzzi’l-kıraâti ve’l-izâhi minhâ. thk. Ali Necdi Nasıf. Abdulfettah İsmail Çelebî. 2 Cilt. İstanbul: Sezgin Neşriyat, 1986.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî, Nüzhetü’n-nazar fi tavdîhi nuhbeti’l-fiker fi mustalahi ehli’l-eser. thk. Nûruddîn Itr. Dimeşk: Matbaatü Sabah, 2000.
• İbn Hâleveyh, el-Hemedânî. el-Hucce fi’l-kıraâti’s-seb’a. thk. Abdu’l âl Salim Mükrim. Beyrut: Daru’ş-Şurûk, 1401.
• İbn İdris, Ebû bekr. Kitabü’l-muhtâr fî meâni kıraâti ehli’l-emsâr. thk. Abdülaziz el-Cühenî. Riyad: Mektebetü’r-rüşd, 1428.
• İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükrîm. Lisânü’l-Arab. 20 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Meârif, 1119.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekir. Ahmed b. Musa b. el-Abbâs. Kitâbu’s-seb’a fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Kâhire: Dâru’l-Meârif, 1400.
• İbn Zencele, Ebû Zurʽa Abdurrahman İbn Muhammed. Huccetu’l-kırâât. thk. Saîd el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1997.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Mu¬hammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kıraati’l-aşr. thk. Ali Muhammed Dabbağ. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiye, tsz.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Mu¬hammed b. Muhammed. Müncidü’l-mukriîn ve mürşidü’t-tâlibîn. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Mısır: y.y., 1931.
• İbnü’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Mu¬hammed b. Muhammed. Şerhu Tayyibeti’n-neşr fi’l-kıraâtı’l-Aşr. Mısır: y.y., 1950.
• İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Osman b. Ömer. Kitâbu emâlî ibni’l-hâcib. thk. Fahr Sâlih Süleyman Kadâre. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
• Îyd, İsra Mahmud. et-Terâbutu beyne ilmeyi’l-hadîsi’ş-şerîf ve’l-kırâ’âti’l-kur’âniyye. Hadîs Tetkikleri Dergisi 18/2 2020. 76-97.
• Îyd, İsra Mahmud. İnâyetü’l-muhaddisîn bi’l-kırâ’âti’l-kur’âniyye. İstanbul: Marmara Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2022.
• Kafiyeci, Muhammed b. Süleyman. el muhtasar fi ilmi’l-eser. Riyad: Mektebetu’r-rüşd, 1407.
• Kafiyeci, Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî Kavâidi ilmi’t-tefsir. thk. Nasr b. Muhammed Madrûdî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1990.
• Kandemir, M. Yaşar. "Hadîs". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/ 27-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Karaman, Hayreddin. vd. Kur’ân Yolu Tefsiri. 5 Cilt. Ankara. Diyanet İşleri Başkanlığı, 2006.
• Kastallânî, Şihabu’d-din. Letaifu’l-işarat li fununi’l-kıraat. 2 Cilt. Kâhire: y.y., 1392.
• Kirmânî, Ebû’l-’Ala Ahmed. Mefâtîhu’l-eğânî fi’l-kırââti ve’l-me’anî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2001.
• Koçyiğit, Talat. Hadîs tarihi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1977.
• Koçyiğit, Talat. Hadîs Usûlü. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1967.
• Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/242-248. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Mekkî, b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed b. Muhtâr el-Kaysî. el-İbâne an meâni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmail Şelebî. Mısır: Dâru Nahda, ts.
• Mennau’l-Kattan. Mebahis fi ulumi’I-Kur’ân. Kâhire: Dâru’l-Meârif, ts.
• Mustafa, İbrahim ve arkadaşları. el-Mu’cemu’l-vesîd. İstanbul: Çağrı Yay., 1989.
• Safakûsî, Ali Nurî. Ğaysu’n-nef’ fi’l-kıraâti’s-Seb’a. İstanbul: Matbaat-ı Osmaniyye, 1886.
• Salim Muhaysin, Muhammed. el-Kıraat ve eseruha fi u’lumi’l-arabiye. Kâhire: y.y., 1983.
• Sâlim Muhaysin, Muhammed. Fî rihâbi’l-Kur’âni’l-Kerim. Kahire: Mektebetu’l-Külliyeti’l Ezheriyye, 1980.
• Suyûtî, Celaluddin Abdurrahmân. el-itkân fi ulumi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrût: y.y. 1973.
• Şakir, Ahmed Muhammed. el-Bâisu’l-hasîs şerhu ihtisâri ulûmi’l-hadîs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Taş, Mustafa. Bazı Özellikleri Açısından Kıraat ve Hadîs İlminin Karşılaştırılması. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/1 2019. 30-60.
• Ünal, Mehmet. Bir Kıraat Terimi Olarak “Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi. İslâmî Araştırmalar 1. 2004. 69-83.
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 9 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat ve dağıtım, 1979.
• Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer Cârullah. el-Keşşâf an hakâiki gavâmidı’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Adil Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Muavviz. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-ubeykân, 1998.