السُّوْرُ اللُّغويُّ للحديث النَّبويِّ بين المفارَقة والتَّجديد

Öz

يعرض هذا البحث مفهوم السُّوْرِ اللُّغويِّ للحديث النَّبويِّ بوصفه نسقًا يجمع بين المفارقة والتَّجديد؛ إذ يتَّكئ على أعراف البيان العربي ويتجاوزها معًا، فيحوِّل الإيقاع من طرب مبهَم إلى إيقاع خادم للمقصد، ويزاوج بين إيجاز محكم وكثافة دلاليَّة تولِّدها جمل قصيرة ذات انتظام صوتي يسهِّل الحفظ ويعزِّز الاستدعاء. ويتتبَّع البحث آليَّات الابتكار التَّصويريِّ التي تنقل المعاني المجرَّدة إلى مشاهد محسوسة تصنع سلوكًا نفعيًّا ممتدًّا، فتجعل الصُّورة وسيطًا معرفيًّا وحجاجيًّا في آن، يدفع المتلقِّي من الإدراك إلى الفعل. ويبيِّن التَّحليل عمل القصديَّة في مستويين متعانقين؛ مباشر يصوغ الأحكام في قوالب عدديَّة وصيغ شرطيَّة واضحة ترسم خريطة التزام عمليَّة، وغير مباشر يشيد أمثالًا وإيماءات ويستثمر المحسوس لضبط المجرَّد، فتتكافل الصُّورة مع الحكم ليولَّد من اجتماعهما تصميمٌ تواصليٌّ يقود إلى امتثال سريع دائم. ويظهر من توظيف أدوات البلاغة ولسانيات النَّصِّ والتَّداوليَّات أنَّ هذا السُّوْر يحرس الحدود الدِّلالية للخطاب، ويطلق طاقته العمليَّة في الوقت ذاته، عبر ربط المعتقد بالسُّلوك وترسيخ منظومات قيميَّة قابلة للتَّداول والتجدُّد من دون اغتراب عن العرف اللُّغوي. ويخلص البحث إلى أنَّ التَّعانق المنهجيَّ بين القصديَّة المباشرة وغير المباشرة هو مفتاح المفارقة والتَّجديد في البيان النَّبويِّ، وهو العلَّة في ديمومته وفعاليته في إعادة تشكيل الإدراك والسُّلوك الفرديِّ والجمعيِّ عبر الزَّمن، بما يجعل الحديث في ديمومة حيَّة يقظة لتراكم المعنى وتجدُّده في كلِّ سياقات التلقِّي.

Anahtar Kelimeler

• الصُّورة النَّبويَّة
• السُّوْر اللُّغويُّ
• التَّلقِّي التَّراكميُّ
• القصديَّة
• الإيقاع الدَّاخلي

The Linguistic Boundary of Prophetic Ḥadīth: Between Paradox and Renewal

Öz

This study conceptualizes the linguistic boundary of the Prophetic hadith as an architecture that simultaneously inherits and transcends Arabic rhetorical conventions, redirecting sonic patterning from opaque ornament to purpose-oriented rhythm, and coupling tight concision with dense semantics generated by short, metrically balanced clauses that facilitate memorization and recall. It traces mechanisms of imagistic innovation that transpose abstractions into palpable scenes with enduring behavioral traction, rendering image a cognitive and argumentative medium that propels the addressee from apprehension to action. The analysis shows intentionality operating on two interlocking planes: a direct plane that formulates rulings in numeric schemata and explicit conditional structures to map actionable commitment, and an indirect plane that constructs parables and gestures and mobilizes the sensible to regulate the abstracts —so that image and norm co-operate to yield a communicative design conducive to swift and lasting compliance. Drawing on classical rhetoric, text linguistics, and pragmatics, the study argues that this boundary both safeguards the discourse’s semantic limits and releases its practical energy by trying belief to conduct and stabilizing value systems that remain tradable and renewable without estrangement from linguistic convention. It concludes that the methodological interlacing of direct and indirect intentionality constitutes the key to paradox and renewal in Prophetic discourse, explaining its durability and efficacy in reshaping individual and collective cognition and behavior over time, thereby sustaining a living continuity in which meaning accumulates and is continually refreshed across reception contexts.

Anahtar Kelimeler

• Prophetic imagery
• linguistic boundary
• cumulative reception
• intentionality
• internal rhythm

Paradoks ile Yenileme Arasında Hadîs-i Nebevi’nin Dilsel Çerçevesi

Öz

Bu çalışma, hadis-i nebevînin dilsel çerçevesini paradoks ile yenilenme arasında işleyen bir düzen olarak ele almaktadır. Bu çerçeve, Arap beyân geleneğine dayanmakla birlikte onu aşarak, belirsiz bir hazdan maksat odaklı ritme geçiş yapar; kısa ve ses düzeni uyumlu cümlelerle yoğun bir anlam üretir, bu da hem ezberi kolaylaştırır hem de hatırlamayı güçlendirir. Araştırma, soyut anlamları somut sahnelere taşıyan tasvirsel yenilik mekanizmalarını inceler; böylece kalıcı pratik davranış biçimleri oluşturur. Bu süreçte imge hem bilişsel hem de tartışmacı bir aracıya dönüşür; alıcıyı algıdan eyleme taşır. Analiz, kasıtlılığın iki iç içe geçmiş düzeyde işlediğini gösterir: doğrudan düzey, hükümleri sayısal kalıplar ve açık şartlı yapılarla biçimlendirerek pratik bir yükümlülük haritası çizerken; dolaylı düzey, örnekler ve imalar kurar, soyutu düzenlemek için somutu kullanır. Böylece imge ile hüküm dayanışma içine girerek hızlı ve kalıcı bir itaat tasarımı üretir. Belâgat araçları, metin dilbilimi ve edimbilim perspektifleri, bu dilsel çerçevenin hem söylemin anlam sınırlarını koruduğunu hem de onun pratik enerjisini açığa çıkardığını gösterir. Bu da inancı davranışla ilişkilendirir, değer sistemlerini dilsel gelenekten kopmadan dolaşım ve yenilenmeye elverişli kılar. Araştırma, doğrudan ve dolaylı kasıtlılık arasındaki metodolojik birlikteliğin, nebevî söylemin paradoks ve yenilenmesinin anahtarı olduğunu; bunun da zaman içinde bireysel ve toplumsal algı ile davranışı yeniden şekillendirmedeki sürekliliği ve etkinliğinin nedeni olduğunu ortaya koymaktadır. Böylelikle hadis, her bir alımlama bağlamında anlamın birikimine ve yenilenmesine açık, canlı ve dinamik bir varlık olarak görünür.

Anahtar Kelimeler

• dilsel çerçeve
• kümülatif alımlama
• Hadis
• Nebevî İmge
• dilsel çerçeve
• İç Ritim

Kaynakça

1. Ali, Cevad. el-Mufassal fi târihi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Dâru’s-Sâki, 4. Basım, 2001.
2. Annani, Muhammed. el-Mustalahatu’l-edebiyyetu’l-hadise: Çalışma ve İngilizce-Arapça Sözlüğü. Kahire, Loncman, 2005.
3. Bel’amş, el-Yezid bin el-Hayr. “et-Tahlîlu’l-Lugaviyyu li’l-Hadîsi’n-Nebevi inde Muhammed Ebu Musa fi Kitâbihi Şerhu Ehadîsin min Sahîhi’l-Buhâri”. Mecelletu’l-Âdâb ve’l Ulûmi’l-İnsânsaniyye 11/2 (2012).
4. Buhâri, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhâri. Thk: Cemâ’atun mine’l-Ulemâ. Kahire: el-Matbaatu’l-Kübraa el-Emiriyye, H. 1422.
5. Câhiz, Ebu Osman Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyin. Beyrut: Dâru’l-Hilâl, H. 1423.
6. Curcâni, Abdulkâhir b. Abdurrahman. Delâilu’l-İ’câz. Thk. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Matbaatu’l-Medeni, ts.
7. Di Bocrand, Robert. en-Nass ve’l-Hitâb ve’l-İcrâ’. Çev. Temmem Hassan. Kahire: Âlemu’l-Kitâb, 1998.
8. Ebu Musa, Muhammed. Şerhu Ehâdisin min Sahihi’l-Buhârî: Dirâse fî Semti’l-Kelâmi’l-Avveli. Kahire: Mektebetu Vahbe, 2010.

9. Ebu’l-Ferec, Kudâme b. Cafer. Nakdu’ş-Şiir. Kostantiniyye: Matbaatu’l-Cevâib, H. 1302.
10. Halid, Halid. es-San’atu fi’ş-Şiʻri’l-Arabiyyi’s-Sıkılli. Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 2016.
11. Hattâbi, Muhammed. Lisâniyyetu’n-Nassi. Beyrut: el-Merkezu’s-Sekâfiyu’l-Arabi, 1991.
12. İbn Hanbel, Ahmed. Musnedu’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. Thk. Şuayb el-Arnavut - Adil Murşid vd. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2001.
13. Kâsimî, Mevlay Abdullah. “el-Kiyesu’l-İslubi fi’l-Hadisi’n-Nebeviyi’ş-Şerif”. Mecelletu’z-Zahîre li’l-Buhûs ve’d-Dirâseti’l-İslamiyyeti 7/1 (2023).
14. Müslim b. Haccac. Sahîhu Müslim. Thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: Dâru İhya’i’t-Turâsi’l-Arabi, ts.
15. Nevevi, Ebu Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Erba’ûnu’n-Neveviyye. İtina: Kusay Muhammed Nevras el-Hallak. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2009.
16. Râfii, Mustafa Sadık. İcazu’l-Kur’an ve’l-Belâgatü’n-Nebeviyye. İtina: Derviş ec-Cevidi. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2003.
17. Râfii, Mustafa Sadık. Târihu Âdâbi’l-Arabi. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, ts.
18. Rummani, Ali b. İsa. en-Nuket fi İcazi’l-Kur’an. Mısır: Dâru’l-Ma’ârif, 1976.
19. Şâfii, Muhammed b. İdris. er-Risale. Thk. Ahmed Şakir. Mısır: Mektebetu’l-Halebi, 1932.
20. Şavus, Muhammed. Usulu tahlil’l-hitâb fi’n-nazariyyeti’n-nahaviyyeti’l-Arabiyye: Tesisun Nahve’n-Nass. Tunus: el-Muessesetu’l-Arabiyyetu li’n-Neşr ve’t-Tevziʻ, 2001.
21. Şerîf er-Radi. el-Mecazâtu’n-Nebeviyye. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyyeti, 2007.
22. Van Dike, Tiyon. en-Nass ve’s-Siyak: İstiksâu’l-Bahs fi’l-Hitâbi’d-Dilâlî ve’t-Tedâvulî. Çev. Abdulkadir Kannini. Doğu Afrika: ed-Dâru’l-Beydâ, 2000.
23. Yul, George. et-Tedâvuliyye. Çev. Kusay el-İtâbi. Ribat: ed-Dâru’l-Arabiyye li’l-Ulûm ve’l-Funûn, 2010.