Bilgi Kaynakları Açısından Modern Psikoloji ve Hz. Peygamber’in İnsan Tasavvuru

Yıl 2025, Sayı: 15, 408 - 438, 31.12.2025

Emirsultan Demireşik , Abdulvahap Özsoy

https://doi.org/10.61218/hadith.1811920

Öz

Modern Psikoloji disiplini ile Hz. Peygamber'in hadisleri üzerinden şekillenen insanı anlama biçimleri arasında, benzerliklerin yanı sıra temel bilgi kaynakları ve ontolojik kabullerden kaynaklanan önemli farklılıklar bulunmaktadır. Bu makalenin temel amacı, modern psikoloji bilimi ile Hz. Peygamber'in insana yaklaşımlarındaki bilgi kaynakları (epistemoloji) açısından görülen benzerlik ve farklılaşma noktalarını ele almaktır. Bu karşılaştırma ile iki yaklaşımın insanı anlama sürecine sağlayabileceği muhtemel tamamlayıcı katkılar tespit edilmeye çalışılacaktır. Yöntem: Çalışma, modern psikoloji biliminde kabul gören temel bilgi kaynakları ile İslam ilim geleneği ve Hadis literatüründe öncelenen epistemolojik temeller arasında karşılaştırmalı analiz yöntemini kullanmaktadır.Bulgular: Ampirizm ve pozitivizmden etkilenen modern psikoloji, bilgi üretimini büyük ölçüde gözlemlenebilir davranış, ölçülebilir fenomenler ve istatistiksel normlarla sınırlamakta, bu haliyle genellikle değerden bağımsız, indirgemeci ve tümevarımcı bir yaklaşım benimsemektedir. Buna karşılık, Hz. Peygamber'in insan tasavvuru ise temelini Vahiy, akıl, insan tecrübesi (ampirizm) ve doğru haberden (sadık haber) almakta; fıtrat, ahlaki sorumluluk ve ahiret birliği bağlamında insanı bütüncül (tümcü) ve tümdengelimci bir bakış açısıyla ele almaktadır. Peygamberi yaklaşım, insanı ahlaki ve manevi kemale yönlendiren, açıkça normatif bir çerçeve sunar. Makale, Hz. Peygamber'in beşerî-ampirik bilgiyi (tıp, savaş veya sosyal gözlem gibi alanlarda) kullandığını, ancak Gayb'a ait meselelerde veya bilginin mutlaklaştırılması söz konusu olduğunda bu tür bir yaklaşımı kesinlikle reddettiğini göstermektedir. Sonuç: Epistemolojik ayrışma, modern psikolojinin betimleyici ve ölçülebilir yönlere odaklanmasına neden olurken, hadis perspektifi insanın aşkın boyutunu da içeren kapsamlı, teleolojik ve normatif bir çerçeve sunmaktadır. Farklılıkları göz önünde bulundurarak, makale, psikolojinin zengin ampirik verileri ile hadis temelli bütüncül ve aşkın çerçeve arasında, insanı daha derinlemesine anlama noktasında karşılıklı ve tamamlayıcı bir işbirliğinin değerli ve mümkün olduğu sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Epistemoloji , Modern Psikoloji , Hz. Peygamber (Hadis) , İnsan Tasavvuru , Vahiy , Pozitivizm , Normatif Yaklaşım , Fıtrat.

علم النفس الحديث من حيث مصادر المعرفة وتصوّر النبي محمد للإنسان

Öz

تسعى هذه الدراسة إلى تحليلٍ مقارنٍ لطبيعة المعرفة ومصادرها في علم النفس الحديث من جهة، وفي الرؤية النبوية للإنسان من جهة أخرى، وذلك بهدف تقديم نموذج تكاملي يعيد تعريف الإنسان ضمن منظومة تجمع بين الدقة العلمية والمعنى الغائي والأخلاقي. تنطلق الدراسة من فرضية أنّ الإنسان، في المنظور النفسي الحديث، يُفهم بوصفه كائناً نفسياً–جسدياً–اجتماعياً يمكن قياسه وتحليل سلوكه وتفسير دوافعه عبر مناهج تجريبية، بينما تتعامل السنة النبوية معه بوصفه كائناً متعدّد الأبعاد، يرتبط وجوده بغاية كبرى وأمانة ومسؤولية في الدنيا والآخرة.
من الناحية المنهجية، يجمع البحث بين منهجين؛ الأول وصفي–تاريخي يتتبّع نشأة علم النفس وتحوّلَه من حقل فلسفي إلى علم مستقل، والثاني تحليلي–مقارن يفكّك الأطر المعرفية لكل من التصور النفسي الحديث والرؤية النبوية للإنسان. هذا الدمج المنهجي يمكّن من فهم العلم النفسي داخل سياقه التاريخي والحضاري، وعدم عزله عن ظروف نشأته وأدواته وأسسه الفلسفية.
تُظهر الدراسة أنّ علم النفس بصورته الراهنة لم ينشأ فجأة، بل هو ثمرة تطور طويل بدأ مع محاولات الفلاسفة في العصور القديمة لفهم النفس والوعي، ثم اتخذ طابعاً جديداً بعد القرون الوسطى حين ظهرت الفلسفة العقلانية التي قامت على فصل الروح عن المادة، ثم التجريبية التي جعلت التجربة الحسّية أساس المعرفة، وبعدها الوضعية التي حصرت البحث العلمي في نطاق الظواهر المحسوسة. وهكذا، صيغ تعريف الإنسان في علم النفس الحديث بناء على هذه الخلفيات، ليصبح كائناً يُدرَس من خلال الانفعالات والسلوك والعمليات الذهنية والدوافع الغريزية، دون الالتفات إلى البعد الغيبي والمعنوي. وقد تشكّلت في هذا السياق مدارس متعددة؛ منها المدرسة التي جعلت السلوك وحده موضوعاً للبحث، والمدرسة التي وجّهت النظر إلى ما تحت الوعي والغريزة والصراع الداخلي، والمدرسة التي اهتمت بعمليات التفكير والحفظ والتخيل، ومدرسة أخرى جعلت كمال الإنسان في تحقيق ذاته. لكن الباحث يؤكد أنّ هذا التعدد لا يعني اختلافاً جذرياً، وإنما يشترك الجميع في إقصاء البعد الروحي من مجال المعرفة.

Anahtar Kelimeler

الحديث , علم النفس , الإبستمولوجيا , طبيعة الإنسان , الفطرة

The Documentation and Interpretation of Ḥadīths Concerning the Prescribed Times for Cupping (Ḥijāmah)

Öz

This article analyzes the epistemological foundations of modern psychology in comparison with the Prophet Muhammad’s (peace be upon him) understanding of the human being, focusing on differences in sources of knowledge, methodological assumptions, and conceptions of human nature. Modern psychology, shaped by empiricism, rationalism, and positivist scientific paradigms, relies primarily on observation, experimentation, and measurable data, adopting a descriptive and value-neutral approach to human behavior and mental processes. By contrast, the Prophetic conception integrates revelation (wahy), rational reflection, empirical observation, lived experience, and reliable transmitted knowledge within a unified epistemological framework. In this model, the human being is understood as a morally responsible and purposive agent, created upon fitrah (innate disposition), whose psychological life cannot be separated from ethical and spiritual dimensions. Whereas modern psychology generally excludes metaphysical and normative claims from scientific analysis, the Prophetic approach situates human nature within a teleological structure that encompasses both worldly existence and ultimate accountability. The study argues that these epistemological differences should not be interpreted as mutually exclusive, but rather as opening the possibility for a complementary dialogue in which empirical psychological findings and Prophetic moral–spiritual guidance together contribute to a more comprehensive understanding of the human condition.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Psychology , Epistemology , Human Nature , Fitrah

Kaynakça

• Abdallah Rothman. Developping A Model of Islamic Psychology and Psychothrerapy. New York: Routledge, 2022.
• Abdülmelik bin Hişam. Siretu’n-Nebevi. 2 Cilt. Mısır, 1955 (H. 1375).
• Ahmet Yıldırım. “Hz. Peygamber'in Bilgisi ve Bilgi Alanları”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII/2 (2003), 179–200.
• Ali Ayten. Psikoloji ve Din: Psikologların Din ve Tanrı Görüşleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
• Charles Sanders Peirce. “The Fixation of Belief”. Popular Science Monthly (Kasım 1877), 1–15.
• Cooper, Harris vd. (ed.). APA Handbook of Research Methods in Psychology. 1-3. Washington: American Psychological Association, 2012.
• Doğan Cüceloğlu. İnsan ve Davranışı: Psikolojinin Temel Kavramları. İstanbul: Remzi Kitabevi, 13. Basım, 2004.
• Dov Cohen – Shinobu Kitayama (ed.). Handbook of Cultural Psychology. New York: The Guilford Press, 2019.
• Duane p. Schultz – Sydney Ellen Schultz. Modern Psikoloji Tarihi. İstanbul: Kaknüs Yayınevi, 2. Basım, 2002.
• Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail el-Buhârî. Sahih’ul-Buhârî. Dâru's-Selam, 1422.
• Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb en-Neseî. Sünen’üs-Suğra - el-Müctebâ mine’s-Sünen. 9 Cilt. Halep: Mektebetu’l-Matbûâtu’l-İslami, 1406-1986.
• Enbiya Yıldırım. “Hz. Peygamber'in Evren Tasavvuru”. Hadis Tetkikleri Dergisi 4/1 (2006), 69–90.
• Faruk Beşer. “Vahiy: Keyfiyeti, Alanı ve Devamlılığı Konusunda Bir Anlama Denemesi”. Usûl 3 (2005), 43–66.
• G. Skirbekk & N. Gilje. Antik Yunan'dan Modern Döneme Felsefe Tarihi. çev. Emrah Akbaş - Şule Mutlu. İstanbul: Kesit Yayınları, 2006.
• Glenn Hartelius. “What is transpersonal psychology? A concise definition based on 20 years of research”. The International Journal of Transpersonal Studies 41/1 (2022). https://doi.org/10.24972/ijts.2022.41.1.5
• Hakan Türkçapar. Bilişsel Davranışçı Terapi: Temel İlkeler ve Uygulama. Epsilon Yayınevi, 19. Basım, 2021.
• İbn Mace, Ebu Abdullah Muhammed bin Yezid el-Kazvini. es-Sünen. Şam-Beyrut: Dâru'r-Risâleti'l-Âlemi, 2009/1430.
• İlyas Canikli. “Kur’an’a Göre Hz. Peygamber'in Bilgisinin Sınırları”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 4/1 (2020), 6–32.
• İmmanuel Kant. Prolegomena: Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe Prolegomena. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2002.
• Jeffrey S. Reber. “Secular Psychology: What'S the Problem?”. Journal of Psychology and Theology 34/3 (2006), 193–204. https://doi.org/10.1177/009164710603400302
• John B. Watson. “Psychology as the behaviorist views it”. Psychological Review 20 (1913), 155–177.
• John W. Berry vd. (ed.). Kültürlerarası Psikoloji: Araştırma ve Uygulamalar. çev. Çeviri Editörü: Leman Pınar Tosun. Ankara: Cambridge University Press & Nobel, 2021.
• Kemal Sayar, Mehmet Dinç. Psikoloji'ye Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 10. Basım, 2020.
• Muammer Bayraktutar. “Hz. Peygamber’in Tezkiye Görevi ve Yetkisi”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 6/2 (2022), 251–276. https://doi.org/10.52115/apjir.1147385
• Muhammed bin Abdülaziz el-Cem’ân. “er-Ru’ya ve’l-ahlâm fi hude’s-Sünneti’n-Nebeviye". Suudi Arabistan: Camiatu Meliki’s-Suud, 1419-20.
• Muhammed b. Cerir et-Taberi. Târihu't-Taberî: Târihu'r-Rusul ve'l-Mulûk. 11 cilt. Beyrut: Dâru't-Turâs, 1387.
• Muhammed b. İsa b. Sevre b. Musa b. ed-Dahhak, et-Tirmizî, Ebû İsâ. Sünenü't-Tirmizi. Mısır: Mustafa el-Bâbi el-Halebi (1975).
• Muhammed Kızılgeçit. Din Psikolojisi'nin 100’ü. Ankara: OTTO, ts.
• Muhammed Kızılgeçit. Din Psikolojisinin 300’ü. Ankara: OTTO, 2. Basım, 2021.
• Muhammed Osman Necati. Hadis ve Psikoloji. çev. Mustafa Işık. Ankara: Fecr Yayınları, 2. Basım, 2008.
• Muhammet Ali Tekin. Hadis Tekniği Açısından Fıtrat Hadisinin İnşası. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Mustafa Atak. Nefs Psikolojisi: Kuram ve Uygulama. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 1. Basım, 2021.
• Mustafa Fayda. “Ensâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/244–249. Ankara, TDV Yayınları, 1995.
• Mustafa Günay. “Görecilik”. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. ed. M.A. Yekta Saraçoğlu, Erişim 10 Kasım 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/gorecilik
• Mustafa Merter. Psikolojinin Üçüncü Boyutu Nefs Psikolojisi: ve Rüyaların Dili. İstanbul: Kaknüs Yayınevi, 2014.
• Müslim bin Haccac. Sahih’ül-Müslim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai't-Turâsi'l-Arabî, 1955.
• Osman Kara. Kur'an'da İnsan Davranışları. İstanbul: Ark Kitapları, 2017.
• Paloutzian, Raymond F. – Park, Crystal L. (ed.). Handbook of the Psychology of Religion and Spirituality. New York: Guilford Press, 2005.
• Pascal Boyer. Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought. New York: Basic Books, 2001.
• Salih Karacabey. Hz. Peygamber'de Nebevî ve Beşerî Bilgi. İstanbul: Sır Yayıncılık, 2002.
• Serkan Başaran. Sünnette Rüya. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Sigmund Freud. The Future Of An Illusion. çev. James Stratchey. New York: Norton Company, 1961.
• Taha Burak Toprak (ed.). İslam Düşüncesinde Psikoloji ve Psikoterapi: Sağlam Temeller ve Yeni Ufuklar. İstanbul: Muhit Kitap, 2. Basım, 2021.
• Taşkın Erol. “Deneycilik”. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. ed. M.A. Yekta Saraçoğlu. Ankara: TÜBİTAK, Erişim 12 Eylül 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/deneycilik
• Tuncay Saygın. “Pozitivizm”. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. ed. M.A. Yekta Saraçoğlu, Erişim: 7 Eylül 2025. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/pozitivizm_felsefe
• Ülker Öktem. “David Hume ve Immanuel Kant'ın Kesin Bilgi Anlayışı”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 44/2 (2004), 29–55.
• William James. The Varieties of Religious Psychology. New York: Longmans, Green and Co, 1902.