نقوش الأسبلة في عهد السلطان سليمان القانوني: نموذج إسطنبول والقدس

Öz

تُعدّ الهياكل المائية مصدر رحمة نظراً إلى أهميتها في حياة الإنسان وتشجيع النصوص الدينية. تضفي هذه الهياكل المعمارية الصغيرة رونقاً جمالياً للمساحات العامة. توفر النوافير ومغاسل الوضوء والصهاريج وموزعات المياه، المياه النظيفة للناس مع الجمع بين نظام الوقف والتفاعل الاجتماعي. وهي تساهم في الاستمرارية الاجتماعية والثقافية والسلامة الجمالية للحياة في المدينة، وتحتل مكانة فريدة في الحضارة التركية الإسلامية. لقد أسست الإمبراطورية العثمانية حضارة قائمة على الماء عبر بناء النوافير والسبل على مر التاريخ. قد تم حل مشكلات المياه في مدينتين مهمتين تحت رعاية نفس السلطان. عندما نحلل النشاط المعماري في القدس، إحدى هاتين المدينتين، نجد أن سبل القانوني هي سمة معمارية مميزة. هذه النوافير هي في الغالب هياكل مستطيلة الشكل من وحدة واحدة مع أقواس مدببة. وهي تختلف بشكل واضح عن غيرها من الهياكل المائية في القدس من حيث سماتها المعمارية وزخارفها ونقوشها الموجودة في وسط كواتها. كانت هذه النوافير، التي وضعت في نقاط حاسمة في المدينة، توفر المياه - وهي ضرورة منذ العصور القديمة - بالإضافة إلى تمثيل الهوية التركية الإسلامية. وبالمثل، عانت إسطنبول من مشاكل المياه منذ العصور القديمة بسبب النمو السكاني، ولكن تم حل هذه المشكلة تحت رعاية السلطان سليمان القانوني.

Mimari Yapılarda Rivayet ve Metin Dili: İstanbul ve Kudüs'te Kanûnî Dönemi Sebil ve Çeşme Kitâbeleri

Öz

Bu makale, 16. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren tek bir padişahın hâmiliğinde fakat farklı mekânlarda inşa edilen sebil ve çeşmelere özgü kitâbeleri konu edinmektedir. Çalışmada, payitaht İstanbul’da ve bir taşra kenti Kudüs’te I. Süleyman döneminde yapılan sebil ve çeşme kitâbelerinin metin ve form cihetinden analiz edilmesi, bölgesel-kültürel farklılıklarının ve benzerliklerinin ortaya konulması, tezyinî özelliklerinin ve yazı üslubunun tespit edilmesi, bilhassa bu kitâbelerde geçen dinî içerikli ibarelerden ayet ve hadis kullanımının biçiminin ve bağlamının çözülmesi hedeflenmektedir. Bu açıdan disiplinler arası bir özellik taşıyan makalenin temel tezi, Osmanlı İmparatorluğu’nun hâkimiyet kurduğu merkez ve taşra şehirlerinde birbirine yakın tarihlerde inşa edilen sebil ve çeşmelere ait kitâbelerin benzerlik taşımalarının yanında dikkate değer yerel hususiyetleri de barındırmasıdır. Kudüs şehrinde tarih boyunca ve hâlâ devam etmekte olan savaşlar, sadece canlılara değil insanlığın ortak mirası mimari yapılara da zarar vermektedir. Bu anlamda Kudüs sebil kitâbeleri her an yok olma, zarar görme, kaybolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Genellikle mahalle aralarına inşa edilen Kanûnî dönemi İstanbul çeşmelerinin çoğu ise kaderlerine terk edilmiş gözükmektedir. Çalışmada Kanûnî dönemine ait İstanbul ve Kudüs’te bulunan toplam 14 sebil ve çeşme kitâbesi tespit edilmiş, bu kitâbeler muhteva-biçim analizine tabi tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kudüs
• İstanbul
• Kanûnî Sultan Süleyman
• Çeşme
• Kitâbe

Transmission and Textual Discourse in Architectural Structures: Sabil and Fountain Inscriptions from the Kanūnī Period in Istanbul and Jerusalem

Öz

This article focuses on the inscriptions specific to sabils and fountains built under the patronage of a single Sultan, but in different locations, starting from the second quarter of the sixteenth century. The study aims to analyse the texts and forms of fountain inscriptions made during the reign of Suleiman I in the capital city of Istanbul and in the provincial city of Jerusalem, reveal their regional and cultural differences and similarities, identify their decorative features and writing styles, and, in particular, decipher the form and context of the use of verses and hadiths from religious texts in these inscriptions. The main thesis of this interdisciplinary article is that the inscriptions on sabils and fountains built around the same time in central and provincial cities under Ottoman rule share similarities, but also contain noteworthy local characteristics. Within the scope of this study, a total of 14 sabil and fountain inscriptions from the Kanūnī period in Istanbul and Jerusalem were identified and subjected to content–form analysis.

Anahtar Kelimeler

• Jerusalem
• Istanbul
• Sultan Suleiman the Magnificent
• Sabil
• Inscription

Kaynakça

1. Alparslan, Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.
2. Ayalon, Myriam Rosen. “On Suleiman’s Sabils in Jerusalem”. Essays In Honor of Bernard Lewis The Islamic World From Classical to Modern Times. ed. C. E. Bosworth vd. 589-607. Princeton/New Jersey: The Darwin Press, 1988.
3. Ayvansarayî, Hafız Hüseyin Efendi. Hadîkatü’l-Cevâmi, 1281.
4. Barışta, H. Örcün. İstanbul Çeşmeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
5. Berchem, Max van. Matériaux Pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum Deuxième Partie Syrie du Sud: Tome Deuxième - Jérusalem “Ḥaram”. Caire: Institut Français D’archéologie Orientale, 1925.
6. Berchem, Max van. Matériaux Pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum Deuxième Partie Syrie du Sud: Tome Premier - Jerusalem “Ville”. Caire: Institut Français D’archéologie Orientale, 1922.
7. Beyhakî, Ebûbekr Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir ’Atâ. 11 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Mustafâ Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dârü İbn Kesîr, 1993.

9. Derman, M. Uğur. Ömrümün Bereketi: 1. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2011.
10. Egemen, Affan. İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri (Resimleri ve Kitabeleri ile 1165 Çeşme ve Sebil). İstanbul: Arıtan Yayınevi, 1993.
11. Ertuğ, Necdet (ed.). İstanbul Tarihî Çeşmeler Külliyatı. 3 Cilt. İstanbul: Forart Basımevi, 2006.
12. Eyice, Semavi. “Defterdar Camii ve Türbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/97. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
13. Gedik, Ahmet. Hat Sanatı Bakımından Kudüs ve Çevresindeki Eyyûbî Kitâbeleri. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2020.
14. Kara Pilehvarian, Nuran vd. Osmanlı Başkenti İstanbul’da Çeşmeler. İstanbul: YEM Yayın, 2000.
15. Karakaya, Enis. “Uşşakî Tekkesi Çeşmesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. ed. Nuri Akbayar vd. 7/329. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994.
16. Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
17. Kızılaslan, Emine. Kudüs’te Osmanlı Bekçileri: Çeşme, Sebil, Şadırvan, Hamam Mimarisi. Ankara: İlâhiyat, 2023.
18. Koç, Mustafa. Revnakoğlu’nun İstanbul’u : İstanbul’un İç Tarihi : Fatih. 5 Cilt. İstanbul: Fatih Belediyesi, 2021.
19. Kumbaracılar, İzzet. İstanbul Sebilleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1938.
20. Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. 5 Cilt. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâhu, 1900.
21. Müstakimzâde, Süleymân Sa’deddîn Efendi. Tuhfe-i Hattâtîn. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
22. Myres, David M. “An Overview of the Islamic Architecture of Ottoman Jerusalem”. Ottoman Jerusalem The Living City: 1517-1917. ed. Sylvia Auld - Robert Hillenbrand. 1/325-354. London: Altajir World of Islam Trust, 2000.
23. Natsheh, Yusuf. “Architectural Survey Catalogue of Buildings”. Ottoman Jerusalem : The Living City, 1517-1917. ed. Sylvia Auld - Robert Hillenbrand. 2/657-1012. London: Altajir World of Islam Trust, 2000.
24. Natsheh, Yusuf. “The Architecture of Ottoman Jerusalem”. Ottoman Jerusalem : The Living City, 1517-1917. ed. Sylvia Auld - Robert Hillenbrand. 1/583-655. London: London Altajir World of Islam Trust, 2000.
25. en-Nesâî, Ebû Abdirrâhmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünenü‟l-kübrâ. thk. el-Şuayb Arnavut. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
26. Önkal, Hakkı. “Epigrafik Metinlerin Deşifresinde Takip Edilebilecek Usul Hakkında Düşünceler”. ed. Aziz Doğanay. Prof. Dr. Selçuk Mülayim Armağanı: Sanat Tarihi Araştırmaları, 29-37.
27. Özdemir, Mehmet. “17. Yüzyıl Şairlerinden Bülbülî ve Neşredilmemiş Şiirleri”. İskender Pala Armağanı. 747-769. İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.
28. Özkafa, Fatih. “Türk Su Mi̇mari̇si̇ Ki̇tâbeleri̇nde Hat Esteti̇ği̇”. İSTEM 15 (01 Aralık 2010), 193-219.
29. Rado, Şevket. Türk Hattatları: XV. Yüzyıldan Günümüze Kadar Gelmiş Ünlü Hattatların Hayatları ve Yazılarından Örnekler. İstanbul: Yayın-Matbaacılık Ticaret Limited Şirketi, ts.
30. Sarıdikmen, Gül. “Zeytinburnu’nun Tarihi Çeşmeleri”. Zeytinburnu Kültür Vadisi II (2018), 523-535.
31. Soycan, Gülşen. Kudüs Harem-i Şerif Kitâbelerinin Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2024.
32. Soycan, Gülşen. “Mescid-i Aksâ’daki Mimari Faaliyetlerin Görkemli Dönemi Kanûnî Saltanatı”. Geçmişten Günümüze Filistin. ed. Tuğba Velioğlu vd. 603-623. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
33. Sümer, Faruk. “Kasım Paşa”. İslam Ansiklopedisi. 6/386-388. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1977.
34. Sümer, Faruk. “Kasım Paşa, Güzelce”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/547. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
35. Süreyya, Mehmed. Sicil-i Osmânî. 6 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
36. Tanışık, İbrahim Hilmi. İstanbul Çeşmeleri 1. İstanbul: Maarif Maatbaası, 1943.
37. Tanman, Baha - Çobanoğlu, Ahmet Vefa. “Kudüs’te Osmanlı Devleti İmar Faaliyeti”. Dârüsselâm Kudüs. ed. Nihal Şahin Utku vd. 3/221-255. İstanbul: T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı, 2025.
38. Tanman, M. Baha. “Güzelce Mahmud Paşa Çeşmesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/330-331. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996.
39. Tatlı, Bekir. Mimarî Hadisler: Türk-İslam Mimarisini Taçlandıran Peygamber Sözleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
40. Taymaz, Beyza. Osmanlı Dönemi̇ İstanbul Sebil ve Çeşme Kitabelerinin Biçim ve İçerik Açısından Değerlendirilmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
41. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. 5 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafâ el-Bâbî el-Halebi, 1975.
42. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Yazı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
43. Tütüncü, Mehmet. Turkish Jerusalem (1516-1917): Ottoman Inscriptions from Jerusalem and Other Palestinian Cities. Haarlem: SOTA, 2006.
44. Ünal, Berrin Yapar. “Hat Sanatında Müselsel Yazılar”. Sanat ve Tasarım Dergisi 10/1 (30 Haziran 2020), 106-118.
45. Yelmen, Hasan. “Kazlıçeşme”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. ed. Nuri Akbayar vd. 4/512-514. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı, 1994.