أثر الفقيه المحدِّث الزنجي في توظيف الشافعي اللغة توظيفًا أصوليًّا

Öz

بدأ الشافعي دراسة العربية منذ الصغر، ولحبه للشعر والعربية لم يخطر بباله في تلك الفترة أن يتعلم الفقه وأصوله، لكنَّه ما إن بلغ الثامنة عشرة من عمره حتى صار مفتيًا، وصار يطلب اللغة لأجل الفقه، وكان أوَّلَ من كشف طرق الاستدلال، وهذا التحول في وجهة الشافعي، يجعلنا نتساءل عن سبب انتقاله من اللغة إلى الفقه وأصوله، وهو ما هدفت إليه هذه الدراسة من خلال بحث دور معلمه الأوَّل في ذلك، وهو فقيه مكة، المحدِّث مسلم بن خالد الزنجي، فتناول الباحث العلاقة بينهما، ومرويات الشافعي عنه، ومدى تأثره به في استثمار اللغة في الاستنباط، وأثر ذلك في تجديده الفقهي والأصولي في المبحث الأول، وعمل في الثاني على دراسة توظيف الشافعي للغة في الاستدلال في بعض مروياته عن الزنجي التي برز فيها الخلاف الأصولي اللغوي، وأَغْنَتْ عن غيرها، وأخذ بها تلميذه الشافعي، وهي ستة أحاديث، وتبيَّن أن الزنجي هو الذي أرشده إلى استثمار اللغة في الفقه، في أوَّل لقاء بينهما، ومكَّنه من إتقان كيفية الاستدلال، بعدما التحق بمجلسه، وتفقه عليه لأكثر من تسع سنوات؛ فالعلم باللغة دون دُرْبَة بالفقه لا يصنع إمامًا فيه ورائدًا في أصوله.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• أصول الفقه
• الاستدلال اللغوي
• الزنجي
• الشافعي

Fakih ve Muhaddis ez-Zencî'nin İmam Şâfiî'nin Usûl Konularında Dili Kullanımı Üzerindeki Etkisi

Öz

İmam Şâfiî, ilim hayatına başlarken Fıkıh ve Usûl tahsiline dair bir niyet taşımayarak Arapça öğrenmekle işe koyulmuştur. Ancak on sekiz yaşına geldiğinde Müftü seviyesine ulaşmış, dil ilmini fıkhî gaye ile talep eder hale gelmiş ve istidlâl yollarını ortaya koyan ilk kişi olmuştur. Bu araştırma, Şâfiî’nin dilden fıkha ve usûle yönelişinin ardındaki saikleri, ilk hocası Mekke fakihi Müslim b. Hâlid ez-Zencî’nin etkisi ekseninde irdelemektedir. Araştırmanın ilk bölümünde, hoca-talebe ilişkisi, Şâfiî’nin ondan naklettiği rivayetler, dili istinbatta kullanma noktasındaki tesiri ve bunun onun fıkhî ve usûlî yenilenmesindeki etkisi ele alınmıştır. İkinci bölümde ise, usûlî ve lügavî ihtilafların belirginleştiği bazı rivayetler üzerinden, Şâfiî’nin lügavî istidlâl yöntemi tatbikî olarak incelenmiştir. Bu konuyu izaha yetecek nitelikte olan ve aynı zamanda talebesi Şâfiî’nin de amel ettiği altı hadis seçilmiştir. Netice itibarıyla, aralarındaki ilk buluşmada Şâfiî’yi dili fıkıhta işlevsel kılmaya sevk edenin ve dokuz yılı aşkın bir süre meclisine katılmasıyla ona istidlâl yöntemini kazandıranın Zencî olduğu tespit edilmiştir; zira fıkhî meleke kazanılmaksızın salt dil bilgisi, kişiyi Usûl ilminde otorite kılmaz.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Fıkıh Usûlü
• Lügavî İstidlâl
• ez-Zencî
• eş-Şâfiî'

The Influence of Faqīh and Muhaddith al-Zanjī on Imam al-Shāfi‘ī’s Use of Language Regarding Matters of al-Usūl

Öz

Imam al-Shafi'i initially studied Arabic without intending to pursue fiqh. However, upon becoming a Mufti at eighteen, he directed his linguistic pursuits toward Fiqh, becoming the first to unveil the methods of Istidlal. This study investigates the motives behind this transition through the influence of his first teacher, the Meccan Faqih Muslim b. Khalid al-Zanji. The first section addresses their relationship, al-Shafi'i's narrations, the impact on his application of language in Istinbat, and his Fiqhi and Usuli renewal. The second section analyzes al-Shafi'i’s method of linguistic inference within narrations from al-Zanji. Six representative traditions, which al-Shafi'i acted upon and were deemed sufficient, were selected to illustrate where Usuli and linguistic divergences are pronounced. Ultimately, it is concluded that it was al-Zanji who advised al-Shafiʿi, during their first meeting, to direct his linguistic talents and skills toward fiqh, which was the reason for his attendance in his circle for over nine years and through which he was enabled to acquire proficiency in the methodology of istidlal; for mere linguistic knowledge, without the acquisition of juristic aptitude, does not render one an authority in the science of usul.

Anahtar Kelimeler

• Ḥadīth
• Usul al-Fiqh
• Linguistic Inference
• Al-Zanji
• Al-Shafi'i

Kaynakça

1. Abdürrezzâk es-Sanʿânî, Ebû Bekr. el-Muṣannef. thk. Habîbürrahman el-Aʿzamî. Hindistan: el-Meclisü’l-İlmî, 2. Basım, 1983.
2. Âbürrî, Muhammed. Menâḳıbü’l-İmâm eş-Şâfiʿî. thk. Cemâl ʿAzzûn. Amman: ed-Dârü’l-Eseriyye, 2009.
3. Askalânî, İbn Hacer. Tevâli’t-teʾsîs li-meʿâlî Muḥammed b. İdrîs. thk. Abdullah el-Kādî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
4. Avadullah, Hümâm Mustafa. Tefsîru İbn Cüreyc cemʿ ve dirâse min Sûreti’l-Fâtiḥa ilâ nihâyeti Sûreti’l-Aʿrâf min ḫılâli tefsîrey eṭ-Ṭaberî ve İbn Ebî Ḥâtim er-Râzî. Yüksek Lisans Tezi, el-Câmiatü’l-İslâmiyye, 2006.
5. Aydın, Bünyamin. Arap Dilinde Lafız-Mana İlişkisi. İstanbul: MÜİFAV Yayınları, 2023.
6. Beyhakī, Ahmed. es-Sünenü’l-kebîr. thk. Abdullah et-Türkî. Kahire: Hecer, 2011.
7. Beyhakī, Ahmed. Maʿrifetü’s-sünen ve’l-âs̱âr. thk. Abdülmuʿtî Kalʿacî. Karaçi: Câmiatü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1991.
8. Beyhakī, Ahmed. Menâḳıbü’ş-Şâfiʿî. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1970.

9. Birmâvî, Muhammed. el-Fevâʾidü’s-seniyye fî şerḥi’l-Elfiyye. thk. Abdullah Ramazân. Cîze: Mektebetü’t-Tevʿiyeti’l-İslâmiyye, 2015.
10. Bulkīnî, Ömer. et-Tedrîb fi’l-fıḳhi’ş-Şâfiʿî. thk. Neşʾet b. Kemal. Riyad: Dâru’l-Kıbleteyn, 2012.
11. Büceyrimî, Süleyman. et-Tecrîd li-nefʿi’l-ʿabîd. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Halebî, 1950.
12. Cessâs, Ebû Bekr. Muḫtaṣaru iḫtilâfi’l-ʿulemâʾ. thk. Abdullah Nazîr. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1417.
13. Cessâs, Ebû Bekr. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. İsmetullah İnâyetullah vd. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
14. Cüveynî, Abdülmelik. el-Burhân fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Salah b. Uveyda. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
15. Dakar, Abdülganî. el-İmâm eş-Şâfiʿî faḳīhü’s-sünneti’l-ekber. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 6. Basım, 1996.
16. Dihlevî, Şah Veliyyullah. el-İnṣâf fî beyâni esbâbi’l-iḫtilâf. thk. Abdülfettâh Ebû Ġudde. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 2. Basım, 1404.
17. Ebû Zehre, Muhammed. eş-Şâfiʿî ḥayâtühû ve ʿaṣruhû ârâʾühû ve fıḳhühû. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-ʿArabî, 2. Basım, 1948.
18. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî, Muhammed. el-Muʿtemed. haz. Halîl el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403.
19. Emîr es-Sanʿânî, Muhammed. İcâbetü’s-sâʾil şerḥu Buġyeti’l-âml. thk. Hüseyin es-Siyâġī - Hasan el-Ehdal. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1988.
20. Gazzâlî, Muhammed. el-Müstaṣfâ. thk. Muhammed Abdusselam. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
21. Güleç, Hüseyin. “Mutezilî Âlim Müslim b. Hâlid ez-Zencî -İmam Şâfiî'nin İlk Hocası-”. Şarkiyat 13/3 (2021), 1268-1284.
22. Hâsî, Necmeddin Yûsuf. el-Fetâva’ṣ-ṣuġrâ. thk. Abdulhalik Uygur. İstanbul; Ankara: İSAM Yayınları, 2022.
23. Hatîb el-Bağdâdî, Ahmed. Mesʾeletü’l-iḥticâc bi’ş-Şâfiʿî. thk. Halil Mollâ Hâtır. Pakistan: el-Mektebetü’l-Eseriyye, ts.
24. Haṭṭâbî, Ebû Süleymân. Meʿâlimü’s-sünen. thk. Muhammed et-Tabbâh. Halep: el-Matbaatü’l-İlmiyye, 1932.
25. Hâzimî, Muhammed b. Mûsâ. el-İʿtibâr fi’n-nâsiḫ ve’l-mensûḫ mine’l-âs̱âr. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 2. Basım, 1940.
26. Heytemî, İbn Hacer. Tuḥfetü’l-muḥtâc fî şerḥi’l-Minhâc. Kahire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1983.
27. İbn Abdülber, Yûsuf. el-İstiẕkâr. thk. Sâlim Atâ - Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
28. İbn Abdülber, Yûsuf. el-Kâfî fî fıḳhi ehli’l-Medîneti’l-Mâlikî. thk. Muhammed el-Morîtânî. Riyad: Mektebetü’r-Riyâdi’l-Hadîse, 2. Basım, 1980.
29. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım. Târîḫu medîneti Dımaşḳ. thk. Ömer b. Ġarâme. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995.
30. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman. Âdâbü’ş-Şâfiʿî ve menâḳıbühû. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
31. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman. el-Cerḥ ve’t-taʿdîl. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1952.
32. İbn Emîru Hâc, Muhammed. et-Taḳrîr ve’t-taḥbîr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1983.
33. İbn Hibbân, Muhammed. es-S̱iḳāt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, ts.
34. İbn Kesîr, İsmâîl. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şîrî. Beyrut: Dâru İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1988.
35. İbn Kuteybe, Abdullah. Ġarîbü’l-ḥadîs̱. thk. Abdullah el-Cübûrî. Bağdat: Matbaatü’l-ʿÂnî, 1397.
36. İbn Kuteybe, Abdullah. Teʾvîlü muḫtelifi’l-ḥadîs̱.. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. Basım, 1999.
37. İbnü’l-Kassâr, Ali. ʿUyûnü’l-edille fî mesâʾili’l-ḫilâf beyne fuḳahâʾi’l-emṣâr. thk. Ahmed Magrâvî. Kuveyt: Dâr-u Esfâr, 2. Basım, 2022.
38. İbnü’r-Rifʿa, Ahmed. Kifâyetü’n-nebîh fî şerḥi’t-Tenbîh. thk. Mecdî Bâslûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
39. ʿİmrânî, Yahyâ b. Ebü’l-Ḫayr. el-Beyân. thk. Kāsım Muhammed en-Nûrî. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2000.
40. İsnevî, Cemâlüddîn. et-Temhîd fî taḫrîci’l-fürûʿ ʿale’l-uṣûl. thk. Muhammed Hîtû. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1981.
41. Kādî Abdülvehhâb el-Bağdâdî. el-Maʿûne ʿalâ meẕhebi ʿâlimi’l-Medîne. thk. Hamîş Abdülhak. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, ts.
42. Kādî İyâz, Ebü’l-Fazl. Tertîbü’l-medârik ve taḳrîbü’l-mesâlik li-maʿrifeti aʿlâmi meẕhebi Mâlik. thk. Ahmed Bekîr. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1967.
43. Kalyûbî, Ahmed - Umeyra, Ahmed. Ḥâşiyetâ Ḳalyûbî ve ʿUmeyre. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995.
44. Karâfî, Ahmed. el-ʿİḳdü’l-manẓûm fi’l-ḫuṣûṣ ve’l-ʿumûm. thk. Ahmed el-Hatm Abdullah. Kahire: Dârü’l-Kütübî, 1999.
45. Keleş, Selman. el-İstiḫrâc ve taṭbîḳuhû ʿinde’l-muḥaddisîn. Ankara: Fecr, 2022.
46. Kudûrî, Ahmed. et-Tecrîd. thk. Muhammed Sirâc - Ali Cumʿa. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2. Basım, 2006.
47. Kümillâî, Muhammed. el-Büdûrü’l-muḍiyye fî terâcimi’l-Ḥanefiyye. Kahire: Dârü’s-Sâlih, 2. Basım, 2018.
48. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh. el-Müdevvene. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
49. Mâverdî, Ali. el-Ḥâvi’l-kebîr. thk. Ali Muavvaz - Âdil Abdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
50. Mâzerî, Muhammed. Îżâḥu’l-maḥṣûl min Burhâni’l-uṣûl. thk. Ammar et-Tâlibî. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
51. Mizzî, Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
52. Müzenî, İsmâîl. el-Muḫtaṣar. thk. Abdullah ed-Dâğıstânî. Riyad: Dâru Medâric, 2019.
53. Nevevî, Yahyâ. el-Mecmûʿ şerḥu’l-Müheẕẕeb. Kahire: Matbaatü’t-Tedâmun, 1344.
54. Nevevî, Yahyâ. Tehẕîbü’l-esmâʾ ve’l-luġāt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
55. Râfiʿî, Abdülkerîm. Şerḥu Müsnedi’ş-Şâfiʿî. thk. Vâil Muhammed Zehrân. Katar: Vizâretü’l-Evkāf, 2007.
56. Remlî, Ahmed. Ḥâşiyetü Esne’l-meṭâlib şerḥu Ravżi’ṭ-ṭâlib. thk. Muhammed Tâmir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
57. Semʿânî, Mansûr. Ḳavâṭıʿu’l-edille fi’l-uṣûl. thk. Muhammed Hasan İsmâil. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
58. Semerkandî, Alâeddin. Mîzânü’l-uṣûl fî netâʾici’l-ʿuḳūl. thk. Muhammed Abdülber. Katar: Matâbiʿu’d-Devhati’l-Hadîse, 1984.
59. Serahsî, Muhammed. el-Mebsûṭ. Mısır: Matbaatü’s-Saʿâde, ts.
60. Sübkî, Tâceddin. el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. thk. Âdil Abdülmevcûd - Ali Muavvaz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
61. Sübkî, Takıyyüddin. Tekmiletü’l-Mecmûʿ. Kahire: Matbaatü’t-Tedâmun, 1352.
62. Şâfiʿî, Muhammed. el-Müsned. tertib. Sencer el-Câvlî. thk. Mâhir Yâsîn. Kuveyt: Şeriketü Ġırâs, 2004.
63. Şâfiʿî, Muhammed. el-Ümm. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1983.
64. Şâfiʿî, Muhammed. er-Risâle. thk. Ahmed Şâkir. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Halebî, 1938.
65. Şâfiʿî, Muhammed. İḫtilâfü’l-ḥadîs̱. thk. Muhammed Ahmed Abdülazîz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
66. Şevkânî, Muhammed. Neylü’l-evṭâr min esrâri Münteḳa’l-aḫbâr. thk. Muhammed Subhî Hallâk. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1427.
67. Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Ḥücce ʿalâ ehli’l-Medîne. thk. es-Seyyid Mehdî el-Kîlânî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403.
68. Şûşâvî, Hüseyin. Refʿu’n-niḳāb ʿan Tenḳīḥi’ş-Şihâb. thk. Ahmed es-Serrâh - Abdurrahman el-Cibrîn. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2004.
69. Üsmendî, el-ʿAlâ. Beẕlü’n-naẓar fi’l-uṣûl. thk. Muhammed Abdülber. Kahire: Mektebetü’t-Türâs, 1992.
70. Veliyyüddin el-Irâkī, Ahmed. el-Ġays̱ü’l-hâmiʿ şerḥu Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Muhammed Tâmir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
71. Zehebî, Muhammed. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer et-Tedmurî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 2. Basım, 1993.
72. Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ. el-Ġurerü’l-behiyye fî şerḥi’l-Behceti’l-Verdiyye. Mısır: el-Matbaatü’l-Meymeniyye, ts.
73. Zerkeşî, Bedreddin. el-Baḥrü’l-muḥîṭ. Kahire: Dârü’l-Kütübî, 1994.
74. Zerkeşî, Bedreddin. el-Mens̱ûr fi’l-ḳavâʿid. thk. Teysîr Fâik. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkāf, 2. Basım, 1985.