Bilim Dalları Arası Bir Yaklaşımla Toplumsal Hadis Şerhçiliği: Önemi, Bazı Yöntemsel Esasları ve Ülkemizde İlgili Araştırmaların Tahlili

Öz

İctimâî hadis şerhçiliği kapsamında sünneti hayata ve günümüze taşımak, hadisleri acil çözüm bekleyen toplumsal sorunların çözümünde kullanmak, nebevî öğretileri çağdaş bir dil ile sunmak ve bu maksatla ilgili diğer toplumsal bilim dallarından faydalanmak önem arz etmektedir. Bu makalede toplumsal hadis şerhçiliği sahasında ülkemizdeki ilmî hasılayı ortaya koymak ve kısaca değerlendirmek, bu tür araştırmaların sahip olması gereken önemli bazı hususiyetlere dikkat çekmek ve bu konuda bir farkındalık oluşmasına katkı sağlamak amaçlanmıştır. Bu kapsamda toplumsal hadis yorumculuğunun önemi ve bu tür araştırmalarda riayet edilmesi gereken bazı yöntemsel esaslar izah edilmeye çalışılmış ve ülkemizde bu sahada hazırlanmış olan kitap, makale ve tez türündeki akademik yayınlar tespit edilerek bu çalışmalar ana hatlarıyla tahlil ve tenkit edilmiştir. Toplumsal hadis yorumculuğunun ehemmiyeti hadis araştırmacıları tarafından zaman zaman dile getirilmiş olsa da uygulamaya bakıldığında bu sahadaki akademik araştırmaların oldukça yetersiz kaldığı ve hadis araştırmalarının bütünlüğü içinde hayli küçük bir paya sahip olduğu müşahede edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Şerh
• Toplumsal Hadis Yorumculuğu
• Hadislerin Güncel Okumaları
• Yorum Yöntemi

Societal Ḥadīth Commentary With An Interdisciplinary Approach: Importance, Some Methodological Principles and Examination of Studies In Our Country

Öz

Bringing the Sunnah to life and into the present day, using hadiths to solve pressing social problems, presenting prophetic teachings in a contemporary language, and making maximum use of other social science disciplines for this purpose is important for societal hadith commentary. This article aims to reveal and briefly evaluate the scientific output in the field of social hadith commentary in our country, draw attention to some important characteristics that such studies should possess, and contribute to raising awareness on this subject. In this context, the importance of social hadith commentary and some methodological principles that should be observed in such research have been explained, and academic publications such as books, articles, and theses prepared in this field in our country have been identified and analyzed. Although the importance of social hadith interpretation has been mentioned by researchers from time to time, in practice, academic research in this field is quite insufficient and constitutes a very small part of hadith research as a whole.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Commentary
• Societal Hadith Commentary
• Contemporary Reading of Hadith
• Commentary Method

شرح الأحاديث الاجتماعية من منظور متعدد التخصصات: أهميته، وبعض مبادئه المنهجية، وتحليل الأبحاث ذات الصلة في بلدنا

Öz

إن إيجاد حلول لقضايا ومشاكل عصرنا استناداً إلى الأحاديث النبوية، وتطبيق الأحاديث في جميع مجالات الحياة، ودراسة القيم المعاصرة للأحاديث، ومواءمة رسائل الأحاديث مع واقع اليوم، وتقديم هذه الرسائل بلغة معاصرة، والاستفادة من التخصصات الأخرى ذات الصلة لتحقيق هذا الغرض، كل ذلك يشكل مجالاً مهماً في أبحاث الحديث المعاصرة. وذلك لأن العديد من القضايا الاجتماعية التي تهم العالم الإسلامي بشكل وثيق تنتظر حلولاً عاجلة، ويجد المسلمون صعوبة في الاستجابة لتحديات القرن. من ناحية أخرى، تحتوي التعاليم النبوية على المبادئ التي ستوفر حلولاً لمشاكل عصرنا، حتى لو تغيرت الوسائل. وفي هذه المرحلة، تتمثل مهمة الباحثين في محاولة تقديم السنة بطريقة تتناسب مع فهم هذا القرن، وإبقاء الأحاديث محدثة وإحيائها، وتحديد المبادئ الواردة في الأحاديث التي تتوافق مع الواقع المعاصر. ولربط الأحاديث بالحاضر، يجب أولاً تحليل الظاهرة وقراءة العالم والعصر الذي نعيش فيه قراءة متأنية. في ضوء الاعتبارات المذكورة أعلاه، يهدف هذا المقال إلى تناول أهمية وخصائص شرح الحديث المعاصر والاجتماعي، وتقديم قائمة مرجعية بالمنشورات الأكاديمية في شكل كتب ومقالات وأطروحات أُعدت في هذا المجال في بلدنا.

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• شرح
• شرح الحديث من منظور مجتمعي
• قراءة معاصرة للحديث
• منهج الشرح

Kaynakça

1. Aba, Veli. “Hasan Basri Çantay’ın (ö. 1964) Hadis Çalışmalarının Aktüel Değeri: ‘On Kerre Kırk Hadis’ Adlı Eseri Üzerine Sosyo-Teolojik Analizler”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (2017), 429-452.
2. Ağırman, Cemal. “Mustafa Takî Efendi, Kırk Hadis Yahut İlm-i Hâl-i Siyâsî ve İctimâî Adlı Eseri ve Bazı Hadislere Getirdiği Yorumlar”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2005), 61-88.
3. Ahatlı, Erdinç. “Cumhuriyet Dönemi Hadis Şerhçiliği Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11/21 (2013), 201-270.
4. Ahatlı, Erdinç. İntibâh’ta Hadis Yorumu. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
5. Aydın, Osman. “Dönemsel Şartların Rivayet Yorumlamalarına Etkileri ve Bir İkna Unsuru Olarak Hadisler”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (2022), 503-532.
6. Berki, Ali Hikmet. 250 Hadis Terceme ve İzahı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1979.
7. Beydâd, Suâd. “el-Hadîsu’l-mevdû‘î menhec cedîd fî şerhi’l-ehâdîsi’n-nebeviyye”. Mecelle Câmiati’l-Emîr Abdulkâdir li’l-Ulûmi’l-İslâmiyye 29 (2011), 167-176.
8. Coşkun, Selçuk. “Ömer Nasuhi Bilmen’in ‘500 Hadisi Şerif’ Adlı Eserinin Hadis İlmi Açısından Tahlili”. EKEV Akademi Dergisi 1/2 (1998), 181-188.

9. Çakan, İsmail Lütfi. Akifçe Tespitler-Değerlendirmeler. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
10. Çakan, İsmail Lütfi. Hadislerle Gerçekler. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fak. Vakfı Yayınları, 2017.
11. Çalgan, Mehmet Ali. “Bilgi ve Medeniyet Kaynağı Olarak Sünnet ve Hadisleri Anlamada Günümüz Sosyal Bilimlerinden İstifade İmkânı”. İslam ve Yorum III. ed. Mehmet Öztürk. 3/329-346. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2019.
12. Çalgan, Mehmet Ali. “Kusaybî, Gazi b. Abdurrahman. es-Sevratu fi’s-sünneti’n-nebeviyye”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 16/1 (2025), 98-102.
13. Demirel, Harun Reşit. Yönetimle İlgili Hadis ve Haberlerin Bilimsel Değerlendirilmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
14. Ebû Mecd, Ahmed Kemal. “Vazîfetu’s-sunneti’n-nebeviyye fî binâi’l-fikrî ve’s-sekâfî ve’l-hadârî li’l-umme”. es-Sunnetu’n-nebeviyye ve menhecuhâ fî binâi’l-marife ve’l-hadâra. 2/754-776. Amman: Ürdün İslami Medeniyet Araştırmaları Merkezi, 1989.
15. Erul, Bünyamin. “Türkiye Akademik Hadisçiliğinin Kritiği”. Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye Hadisçiliği. ed. Ferhat Gökçe vd. 269-280. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
16. Erünsal, İsmail. İlâhiyat Fakülteleri Tezler Kataloğu (1953-2015). İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
17. Güler, Zekeriya (ed.). Sünnetin Bireysel ve Toplumsal Değişimdeki Rolü Sempozyumu. Konya: Konya İlahiyat Derneği Yayınları, 2008.
18. İmamoğlu, Abdullah Taha. Hadis ve Siyaset. İstanbul: Beka Yayınları, 2015.
19. Karadâvî, Yusuf. Bilgi ve Medeniyet Kaynağı Olarak Sünnet. çev. Özcan Hıdır. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2015.
20. Karadâvî, Yusuf. Sünneti Anlamada Yöntem. çev. Bünyamin Erul. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2016.
21. Khan, Muhammad Akram. Hz. Peygamber’in (sav) İktisadi Öğretileri. çev. Elif Beyza Demirtaş. İstanbul: Türkiye İktisadî Girişim ve İş Ahlâkı Derneği, 2017.
22. Kırbaşoğlu, Hayri. Sünneti Çağa Taşımak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
23. Köktaş, Yavuz. “Hadisleri Anlamada Sosyolojiden Yararlanma İmkanı”. Sünnet Sosyolojisi. ed. Mustafa Tekin. 143-203. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2013.
24. Kutub, Muhammed. Peygamberden Parıltılar. çev. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Beka Yayınları, 2016.
25. Martı, Huriye (ed.). Küresel Sorunlara İslami Bakış. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2025.
26. Mehmet Arif Bey. Hadisleri Anlamada Toplumsal Boyut. haz. İbrahim Hatiboğlu. İstanbul: Dârulhadis, 2000.
27. Nâsır Râşid, Latîfe. el-Hadîsu’l-mevdû‘î el-menhec ve’t-te’sîl ve’t-temsîl. Mekke: Dâru Taybeti’l-hadrâ, 1443.
28. Nasr Muhammed, Nâdiye. “Ehemmiyetu’l-hadîsi’l-mevdû‘î ve menheciyyetuhû fî muâleceti’l-kadâya’l-muâsıra”. Mecelletu Külliyyeti Dâri’l-Ulûm 35/113 (2018), 49-90.
29. Nebrâvî, Hatice. Mevsûatu usûli’l-fikr es-siyâsî ve’l-ictimâî ve’l-iktisâdî min neb‘i’s-sünneti’ş-şerîfe ve hedyi’l-hülefâi’r-râşidîn. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2008.
30. Okutan, Rumeysa. Mehmed Ârif Bey’in Binbir Hadis-i Şerif Şerhi Özelinde Toplumsal Hadis Şerhçiliği. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
31. Osman İbrahim, Velîd. el-Hadîsu’l-mevdû‘î dirâse te’s’iliyye tatbîkiyye. b.y.: Alukah.net, 2023.
32. Özafşar, Mehmet Emin (ed.). Hadislerle İslam. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
33. Özkan, Halit. “Cumhuriyet Dönemi Hadis Çalışmaları: Bir Hasıla”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11/21 (2013), 9-39.
34. Suiçmez, Yusuf (ed.). Hadislerin Aktüel Değeri. Lefkoşa: Yakın Doğu Üniversitesi Yayınları, 2014.
35. Şurmân, Halid Muhammed. el-Hadîsu’l-mevdû‘î dirâse te’sîliyye tatbîkiyye. Ürdün: Dâru’l-Furkân, 2010.
36. Tekin, Mustafa (ed.). Sünnet Sosyolojisi. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2013.
37. Ünal, Yavuz. “İlahiyat Dönemi Hadis Çalışmaları: Ana Temalar ve Temel Problematikler”. Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye Hadisçiliği. ed. Ferhat Gökçe vd. 41-62. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2024.
38. Yıldırım, Sedat. Hadisler Çerçevesinde Yönetim ve Yargı. İstanbul: Hiperlink Yayınları, 2019.
39. Yılmaz, Orhan. “Toplumsal Sorunların Giderilmesinde Hadislerin Rolü: Mehmed Ârif Bey Örneği”. Türkoloji Araştırmaları 8/9 (2018), 315-332.
40. Zeyyân, Ramazan İshak. “el-Hadîsu’l-mevdû‘î dirâse nazariyye”. Mecelletu’l-Câmiati’l-İslâmiyye 10/2 (2002), 207-248.
41. es-Sunnetu’n-nebeviyye ve menhecuhâ fî binâi’l-ma‘rife ve’l-hadâra. Amman: Ürdün İslami Medeniyet Araştırmaları Merkezi, 1989.
42. nadwa hadith. “Nebevî Sünnette Sürdürülebilir Kalkınma”. 01 Temmuz 2025. http://nadwa-hadith.com/