Mulāzamah in Hadith Science: Conceptual Framework and Role in the Narrator Competence

Öz

This study examines the concept of mulāzamah and its contribution to a narrator’s scholarly competence and transmission expertise. The main problem addressed is that mulāzamah is often treated merely as biographical data, while its conceptual framework and impact on the narrator’s expertise are neglected. Yet, its frequent mention in both biographical and uṣūl literatüre in discussions of tarjīḥ, ʿilal, and ṭabaqāt reflects the benefits it provides to narrators. Accordingly, the study aims to clarify the place of mulāzamah in hadith literature and its contributions to narrators, enabling a more accurate understanding of those who maintained it. Drawing on rijāl, ʿilal, suʾālāt, and uṣūl works, the study categorizes the data according to the concept’s framework and its contributions to narrators. The first section examines the terminology and usage of mulāzamah, while the second analyzes its contributions through concrete examples. The findings show that mulāzamah enabled narrators to receive hadith extensively from their teachers, access reports unknown to others, attain proficiency in hadith and other Islamic sciences, master their teachers’ transmissions, surpass their peers, and obtain the most reliable manuscripts. It also strengthened the scholarly, ethical, and transmission-related relationship between teacher and student. Consequently, mulāzamah emerged as one of the principal criteria by which muḥaddithūn recognized a narrator’s scholarly competence and expertise in hadith transmission.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Mulāzamah
• Müjālasa
• Specialization of the narrator
• Narrator biography

الملازمة في علم الحديث: إطارها المفاهيمي ودورها في كفاءة الراوي

Öz

تتناول هذه الدراسة مفهوم المُلَازَمَة الذي يُعبِّر عن ملازمة الراوي لشيخه مدةً طويلة، وأثر ذلك في كفاءته العلمية وتخصّصه في الرواية. وتتمثل إشكالية الدراسة في أن هذا المفهوم غالبًا ما يُتناول بوصفه مجرد معلومةٍ تراجمية، مع إغفال أثره في تكوين الراوي العلمي وإطاره المفاهيمي. والحال أن كثرة الإشارة إلى المُلَازَمَة عند التعريف بالرواة في كتب التراجم، وكذلك في مباحث الترجيح والعلل والطبقات في كتب أصول الحديث، إنما ترجع إلى ما تمنحه للراوي من مزايا علمية متعددة. ومن هذا المنطلق، تهدف الدراسة إلى إبراز مكانة هذا المفهوم في التراث الحديثي، وبيان ما يحققه للراوي من مكاسب، بما يسهم في تقويم الرواة الملازمين لشيوخهم تقويمًا أدق. وَقَدْ فُحِصَ المَفْهُومُ المَعْنِيُّ عَبْرَ كُتُبِ الرِّجَالِ وَالعِلَلِ وَالسُّؤَالَاتِ وَالأُصُولِ، ثُمَّ صُنِّفَتِ المَعْطِيَاتُ المُنْتَجَةُ مِنْ حَيْثُ إِطَارُهُ المَفَاهِيمِيُّ وَإِسْهَامَاتُهُ فِي تَقْوِيَةِ الرَّاوِي. وقد خُصِّص القسم الأول لبيان الألفاظ والتراكيب الدالة على المُلَازَمَة ومجالات استعمالها، بينما تناول القسم الثاني آثارها في الراوي مدعومةً بالأمثلة التطبيقية. وتوصلت الدراسة إلى أن المُلَازَمَة تُكسب الراوي كثرةَ الأخذ عن شيخه، والإحاطةَ برواياتٍ قد يجهلها غيره، والتعمقَ في علم الحديث وغيره من العلوم، والتخصصَ في روايات الشيخ، والتفوقَ على أقرانه، والحصولَ على أجود النسخ. كما تبين أنها تعزز المعرفة المتبادلة بين الشيخ وتلميذه من الجوانب العلمية والأخلاقية والرواية. وبناءً على ذلك، خلصت الدراسة إلى أن المُلَازَمَة تُعدّ عند المحدثين أحد المعايير المهمة في تقويم الكفاءة العلمية للراوي وتخصصه في الرواية

Anahtar Kelimeler

• الحديث
• المُلَازَمَة
• المُجَالَسَة
• تَخَصُّصُ الرَّاوِي
• تَرْجَمَةُ الرَّاوِي

Hadis İlminde Mülâzemet: Kavramsal Çerçevesi ve Râvi Yetkinliğindeki Rolü

Öz

Bu çalışma, râvinin hocasıyla uzun süreli beraberliğini ifade eden mülâzemet kavramını ve bu durumun râvinin ilmî yetkinliği ile rivâyet uzmanlığına katkısını incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, söz konusu kavramın çoğu zaman yalnızca biyografik bir veri olarak ele alınması ve râvinin uzmanlığı üzerindeki etkisi ile kavramsal çerçevesinin ihmal edilmesidir. Halbuki gerek biyografi literatüründe râviler tanıtılırken gerekse usûl literatüründe tercih, illet, tabakat gibi konular bağlamında çözümlemeler yapılırken mülâzemete değinilmesi, kavramın râviye sağladığı çeşitli kazanımlar sebebiyledir. Bu doğrultuda çalışma, kavramın hadis literatüründeki yerini ve râviye sağladığı kazanımları daha belirgin hâle getirmeyi, böylece mülâzemet eden râvilerin daha doğru değerlendirilmesini amaçlamaktadır. İlgili kavram ricâl, ilel, suâlât ve usûl eserleri üzerinden incelenmiş; elde edilen veriler kavramsal çerçevesi ve râviye katkıları açısından kategorize edilmiştir. İlk bölümde kavramı ifade eden kelime ve terkipler ile kullanım alanları, ikinci bölümde ise râviye katkıları somut örneklerle ele alınmıştır. Neticede mülâzemetin, râviye hocasından yoğun hadis alma, başkalarının bilmediği rivâyetlere vukûfiyet, hadis ve diğer ilimlerde derinleşme, hocanın rivâyetlerinde uzmanlaşma, akranlarına üstünlük ve en nitelikli nüshayı elde etme imkânı sağladığı tespit edilmiştir. Ayrıca hoca-talebe arasında ilmî, ahlâkî ve rivâyete dair karşılıklı tanışıklığı güçlendirdiği görülmüştür. Dolayısıyla, mülâzemetin muhaddisler nezdinde râvinin ilmî yetkinliğinin ve rivâyet uzmanlığının önemli ölçütlerinden biri olduğu ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mülâzemet
• Mücâlese
• Râvi uzmanlığı
• Râvi biyografisi

Teşekkür

Bu çalışmamızdaki emeklerinden dolayı editör, yayın kurulu ve hakemlere teşekkür ederiz.

Kaynakça

1. Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn b. Sultân Muhammed el-Herevî. Şerhu Şerhi Nühbeti’l-fiker. Lübnân: Dâru’l-Erkâm, ts.
2. Alûsî, Ebü’l-Meâlî Cemâlüddîn Mahmûd Şükrî b. Abdillâh b. Mahmûd. Akdü’d-dürari fî şerhi Muhtasarı Nühbeti’l-fiker. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2000.
3. Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. Meğânî’l-ahyâr fî şerhi esâmî ricâli Meânî’l-âsâr. 3 Cilt. Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
4. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Menâkıbü’ş-Şâfiî. 2 Cilt. Kâhire: Mektebetü Dâru’t-Türâs, 1970.
5. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Rubât el-Hırbâvî. en-Nüketü’l-vefiyye bi-mâ fî şerhi’l-Elfiyye. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2007.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʻu’s-sahîh. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Basım, 1993.
7. Cezâirî, Tâhir b. Muhammed Sâlih b. Ahmed es-Sem‘ûnî el-Hasenî. Tevcîhü’n-nazar ilâ usûli’l-eser. 2 Cilt. Haleb: Mektebetü’l-Matbûati’l-İslâmiyye, 1995.
8. Doğanay, Süleyman. Hadis Rivayetinde Râvi Tasarrufları ve Doğurduğu Problemler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.

9. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünenü Ebî Dâvûd. 7 Cilt. Dâru’l-Risâleti’l-Âlemiyye, 1. Basım, 2009.
10. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Maʿrifetü ulûmi’l-(Uṣûli’l) hadîs. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1977.
11. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Câmi' li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmiʻ. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Meârif, ts.
12. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. 24 Cilt. Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2004.
13. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Fasl li’l-vaslı’l-müdrec fî’n-nakl. 2 Cilt. Dâru’l-Hicre, 1997.
14. Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân. Şerhu’t-Tebsıra ve’t-tezkira. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
15. Itr, Nûreddin. Menhecü’n-nakd fî ulûmi’l-hadîs. Sûriye: Dâru’l-Fikr, 1981.
16. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu Dımaşk. 80 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1995.
17. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. el-Cerh ve’t-taʻdîl. 9 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’d-Türâsi’l-Arabî, 1952.
18. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-bâri Şerhu Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1380.
19. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Takrîbü’t-Tehzîb. Sûriye: Dâru’r-Reşîd, 1987.
20. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Dâiretü’l-Meârifi’l-Nizâmiyye, 1. Basım, 1326.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. et-Tekmile fî’l-Cerh ve’t-taʻdîl ve ma‘rifetü’s-sikât ve’d-duafâ ve’l-mecâhîl. 4 Cilt. Yemen: Merkezü’n-Nu’mân, 2011.
22. İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kâsım b. Kutluboğa b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. es-Sikât mimmen lem yeka’ fî’l-Kütübi’s-Sitte. 9 Cilt. Yemen: Merkezü’n-Nu’mân, 2011.
23. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
24. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Muhtasaru Târihi Dımaşk. 29 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1984.
25. İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân Receb el-Bağdâdî ed-Dımaşkî. Şerhu İleli’t-Tirmizî. 2 Cilt. Zürkâ: Mektebetü’l-Menâr, 1. Basım, 1987.
26. İbnü’l-Hanbelî, Ebû Abdillâh Radıyyüddîn Şemsüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Yûsuf el-Halebî el-Hanefî. Kafvü’l-eser fî safveti ulûmi’l-eser. Haleb: Mektebetü’l-Matbûati’l-İslâmiyye, 1408.
27. Kâdı İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik. 8 Cilt. Mağrib: Matbaatü’l-Fudâle, 1965.
28. Lâhim, İbrâhîm b. Abdillah. el-Cerh-ve’t-taʻdîl. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
29. Minyâvî, Ebû’l-Münzir Mâhmûd b. Muhammed b. Mustafâ b. Abdü’l-Latîf. Şerhu’l-Mûkiza li’z-Zehebî. Mısır: el-Mektebetü’-Şâmile, 2011.
30. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. 35 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1980.
31. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʻu’s-sahîh. 4 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’d-Türâsi’l-Arabî, 1955.
32. Reşîd, Mahmûd. “el-Mülâzeme ve Eseruhâ Ale’r-Râvî ve’l-Mervî”. el-Mecelletü’l-Ürdûniyye Fî’d-Dirâseti’l-İslâmiyye 5/2 (2009), 129-145.
33. San’ânî, Ebû İbrâhîm İzzüddîn Muhammed b. el-İmâm el-Mütevekkil-Alellâh İsmâîl. Tavzîhu’l-efkâr li-meʿânî Tenkîhi’l-enzâr. Lübnân: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
34. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Fethu’l-muğîs bi-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs. 4 Cilt. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 2003.
35. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. el-Bahru’l-lezî zehara fî şerhi Elfiyyeti’l-eser. 3 Cilt. Medîne: Mektebetü’l-Gurabâi’l-Eseriyye, 1999.
36. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. Tedrîbü’r-râvi fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. 2 Cilt. Riyâd: Dâru Taybe, ts.
37. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). Sünenü’t-Tirmizî. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1996.
38. Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ el-Ukaylî. ed-Duafâü’l-kebîr. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1. Basım, 1984.
39. Zebîdî, Mürtezâ Hüseyin. Tâcu’l-'arûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-İrşâd ve’l-Enbâ, 2001.
40. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1975.
41. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Tezkiratü’l-huffâz. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
42. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. el-Kâşif fî ma‘rifeti men lehû rivâyetün fî’l-Kütübi’s-Sitte. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Kıble, 1992.
43. Zehrânî, Muhammed b Matar. İlmü’r-ricâl neş’etühû ve tetavvuruhû mine’l-karni’l-evveli ilâ nihâyeti’l-karni’t-tâsiı’. Riyâd: Dâru’l-Hicreti, 1996.
44. Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn b. Muhammed b. Ahmed es-Süneykî el-Hazrecî. Fethu’l-bâkî bi-şerhi Elfiyyeti’l-Irâkî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.