Hanefî Fakih Ebü’l-ʻUsr el-Pezdevî’nin Kenzü’l-vusûl İlâ ma‘rifeti’l-uṣûl Adlı Eserinde Yararlandığı Bazı Arap Dili Kaideleri

Öz

Bu çalışma, Hanefî usûl geleneğinin önde gelen temsilcilerinden Fahrülislâm Ebü’l-‘Usr el-Pezdevî’nin (öl. 482/1089) Kenzü’l-vüṣûl ilâ maʿrifeti’l-uṣûl adlı eserinde yararlandığı bazı Arap dili kaidelerini incelemektedir. Arapçanın Kur’ân ve Sünnet’in dili olması, nahiv, sarf ve belâgat gibi dil ilimlerini fıkıh usulünün ayrılmaz bir parçası hâline getirmiş; bu durum, dil kurallarının yalnızca yardımcı unsurlar değil, hüküm istinbatını doğrudan belirleyen metodolojik ilkeler olarak değerlendirilmesine zemin hazırlamıştır. Nitekim klasik usûl literatüründe lafızların delâleti, umum-husus, mutlak-mukayyed, emir-nehiy ve hakikat-mecaz gibi temel meseleler büyük ölçüde dilsel çözümlemeler üzerine inşa edilmiştir. Bu çerçevede çalışma, Pezdevî’nin söz konusu eserinde fıkhî ahkama etkisi yüksek olan özellikle atıf harfleri ve harf-i cerler dilsel olguların fıkhî hükümlere etkisini metin merkezli ve analitik bir yaklaşımla ele almakta ve bu harflerin harflarin farklı anlam ihtimallerinin, hükümlerin kapsamı, bağlayıcılığı ve uygulanma biçimi üzerindeki belirleyici rolü, eserden seçilen örnekler üzerinden ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca söz konusu dil unsurlarının bağlama göre kazandığı anlam değişimleri, yorum farklılıklarına nasıl zemin hazırladığı ve mezhepler arası ihtilaflara katkısı da değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Pezdevî’nin dil kaidelerini yalnızca teorik bir çerçevede ele almadığı; aksine bunları sistematik ve tutarlı bir şekilde usûlî çıkarımların merkezine yerleştirdiği tespit edilmiştir. Onun yaklaşımı, dil ile hukuk arasında güçlü bir metodolojik bağ kurmakta ve lafızların anlam alanını titizlikle analiz ederek hüküm çıkarma sürecine yön vermektedir. Bu bağlamda dil, sadece bir ifade aracı değil, aynı zamanda normatif sonuçlara ulaşmada belirleyici bir epistemolojik zemin olarak karşımıza çıkmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Arap dili ile fıkıh usulü arasındaki ilişkinin teorik düzeyden pratik uygulama düzeyine nasıl taşındığını göstermekte; Hanefî usûl düşüncesinde dilin epistemolojik ve metodolojik konumunu daha görünür hâle getirmektedir. Ayrıca elde edilen bulguların, klasik metinlerin anlaşılması ve çağdaş usûl tartışmalarının yeniden yorumlanması açısından önemli katkılar sunabileceği değerlendirilmektedir. Öte taraftan literatürde Pezdevî’nin usûl anlayışını ele alan çalışmalar bulunmakla birlikte, onun Kenzü’l-vüṣûl adlı eserinde yararlandığı Arap dili kaidelerinin fıkhî hüküm istinbatındaki fonksiyonunu sistematik ve bütüncül biçimde inceleyen müstakil çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, atıf edatları ve harf-i cerler gibi dil unsurlarının hüküm üretme sürecindeki metodolojik işlevini doğrudan metin üzerinden analiz ederek bu boşluğun giderilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Hanefî usûl düşüncesinde dil ile hukuk arasındaki ilişkinin daha görünür hâle getirilmesine katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Nahiv
• Pezdevî
• Kenzü’l-vuṣûl
• İstinbât

Arabic Linguistic Principles Adopted in Hanafi Jurist Abū al-ʿUsr al-Pazdawī's Kanz al-Wuṣūl ilā Maʿrifat al-Uṣūl

Öz

This study examines the Arabic linguistic principles that Fakhr al-Islām Abū al-ʿUsr al-Pazdawī (d. 482/1089), a leading figure in the Ḥanafī legal theory tradition, drew upon in his seminal work Kanz al-Wuṣūl ilā Maʿrifat al-Uṣūl. Because Arabic serves as the language of the Qurʾān and the Sunnah, linguistic sciences such as syntax (naḥw), morphology (ṣarf), and rhetoric (balāghah) became inseparable components of uṣūl al-fiqh. Consequently, linguistic rules operate not merely as auxiliary tools but as core methodological principles that directly shape the deduction of legal rulings (istinbāṭ). Accordingly, fundamental issues in classical jurisprudence, including the textual implication of expressions (dalālat al-alfāẓ), general and specific terms (ʿāmm–khāṣṣ), absolute and qualified concepts (muṭlaq–muqayyad), commands and prohibitions (amr–nahy), and literal versus metaphorical usages (ḥaqı̄qah–majāz), are extensively grounded in linguistic analysis. Using a text-based and analytical approach, this research explores how conjunctions and prepositions in al-Pazdawī's work influence the formulation of legal rulings. Specifically, it demonstrates how the diverse semantic variations of these particles affect the scope, binding force, and practical enforcement of jurisprudential laws through selected examples from the text. Furthermore, the study evaluates how contextual shifts in the meanings of these linguistic elements generate interpretive differences and contribute to disagreements among various legal schools. The findings reveal that al-Pazdawī does not treat linguistic rules as mere theoretical constructs; instead, he systematically integrates them into the core of jurisprudential legal inference. His methodology establishes a robust connection between language and law, meticulously analyzing the semantic boundaries of expressions to direct the derivation of rulings. In this regard, language serves as an essential epistemological foundation that actively dictates normative outcomes rather than acting as a mere vehicle of expression. Ultimately, this study illustrates how the relationship between Arabic linguistics and uṣūl al-fiqh moves from theory to practical application, clarifying the epistemological and methodological status of language in the Ḥanafī tradition. These insights are expected to contribute significantly to the understanding of classical texts and the reinterpretation of contemporary debates in legal theory. While existing literature addresses al-Pazdawī's general approach to legal theory, independent research that systematically analyzes the precise function of Arabic grammar in his derivation of legal rulings remains scarce. By focusing directly on the textual mechanics of conjunctions and prepositions, this study aims to fill this scholarly gap and highlight the intricate relationship between language and law in Ḥanafī jurisprudence.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Arabic Grammar (Naḥw)
• al-Pazdawī
• Kanz al-Wuṣūl
• Istinbāṭ.

Kaynakça

1. Aktaş, Osman - Samar, Mahmut. “Fıkıh Usulü ve Arap Dilinde Hakikat ve Mecazın Bir Lafızda Birleştirilmesi Meselesi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi. 7 (01 Mart 2022): 151-174. https://doi.org/10.5281/zenodo.6355320.
2. Altun, Muhammed Latif. “Nas Bağlamında Farklı Görüşlerin Oluşmasında Harflerin Rolü”. İslami İlimler Dergisi 16/1 (01 Mart 2021), 77-105. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.901982.
3. Alphan, Mehmet Bahattin. Fıkıh Usulü ve Nahiv Usûlü İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 1. Basım, 2023.
4. Aynî, Ebû Muhammed (Ebu’s-Senâ) Bedruddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye fî şerhi’l-Hidâye. nşr. Eymen Salih Şaban. 13 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2000.
5. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissunne el-Huseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ’. et-Tehẕîb fî Fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 8 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1997.
6. Boynukalın, Mehmet. “Hanefî Usûl Muhtasarlarının Gelişimi: Usûlu’l-Pezdevî ve Hanefî Usûlündeki Yeri”. İslâm Hukuk Araştırmaları Dergisi, 30, (Ekim 2017), 487-526. https://isamveri.org/pdfdrg/D02533/2017_30/2017_30_BOYNUKALINM.pdf.
7. Buhârî, Alâuddîn Abdulazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfu’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. İstanbul: Şirketu Sehâfâtu'l-‘Üsmâniyye, 1. Basım, 1890.
8. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ (Tâcü’l-lüġa), nşr. Ahmed Abdulgafûr Attâr 6 Cilt. Beyrut: Dârû ‘İlmi'l-Melâyîn, 4. Basım, 1987.

9. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Ruknuddîn Abdulmelik b. Abdillâh b. Yûsuf et-Tâî en-Nîsâbûrî. el-Burhân fî usûli’l-fıḳh. nşr. Salâh b. Muhammed b. ‘Uveydete. 2 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım 1997.
10. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullâh (Ubeydullâh) b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ ed-. Taḳvîmü’l-edille fi’l-usûl. nşr. Halil Muhyiddin el-Meyyis. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2001.
11. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelusî, et-Teẕyîl ve’t-tekmîl fî şerhi’t-Teshîl. nşr. Hasan el-Hindâvî. 22 Cilt. Dımeşḳ: Dârû’l-Ḳalem, 1997-2024 ve Riyâd: Dârû Kunûzi İşbilyâ, 1997-2024.
12. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbuddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Feyyûmî el-Hamevî, el-Misbâhü’l-münîr. Beyrut: el-Mektebetu'l-‘Âsriyye, 1. Basım, 2010.
13. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Vasîṭ fi’l-fıḳh. nşr. Ahmed Mahmud İbrahim ve Muhammed Tamir. 7 Cilt. Kahire: Dârû's-Selâm, 1. Basım, 1997.
14. Gedik, Şerif. “İslâm Hukuku Açısından Babanın Çocuğun Malında Tasarrufta Bulunma Yetkisi Ve Malî İbadetleri Üzerindeki Rolü”. Diyanet İlmi Dergi 59/2 (01 Haziran 2023), 613-654. https://doi.org/10.61304/did.1149040.
15. Güman, Osman. Nahiv ve Fıkıh Usulü İlişkisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2. Basım, 2020.
16. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî (el-Furhûdî), Kitâbü’l-ʿAyn. nşr. Mehdi el-Mahzûmî ve İbrahim es-Semrâvî. 8 Cilt. Halep: Mektebetü'l-Hilâl, ts.
17. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Huseynî ed-Dımaşkī, Reddü’l-muhtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 14 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
18. İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osman b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî,el-Lümaʿ fi’l-ʿArabiyye. nşr. Fâiz Fâris. Kuveyt: Dârû’l-Kütübi's-Sakâfiyye, ts.
19. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî, Kitâbu’l-ʿİber (Kitâbu Tercemâni’l-ʿİber) ve dîvânu’l-mubtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-âs̱arahüm min-ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber (Muḳaddime). nşr. Halil Şahhâde, Suheyl Zekâr. 8 Cilt. Beyrut: Dârû'l-Fikr, 1. Basım, 1981.
20. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâluddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el-Mısrî, Muġni’l-lebîb. nşr. Mâzin el-Mubârek. Dımeşḳ: Dârû’l-Fikr, 6. Basım, 1985.
21. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâîlî el-Makdisî, el-Muġnî. nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî ve Abdulfettah Muhammed el-Hulv. 15 Cilt. Riyâd: Dârû ‘Âlemu’l-Kutub, 3. Basım, 1997.
22. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî, es-Sünen. Dımeşḳ: Muessesetu’r-Risâle, 1. Basım, 2017.
23. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Ruveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dârû's-Sâdirîn, 3. Basım, 1414 H.
24. İbnü’l-Esîr, Ebû’s-Seâdât Mecduddîn el-Mubârek b. Esîruddîn Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Bedîʿ fî ʿilmi’l-ʿArabiyye. nşr. Fethi Ahmed Aliyyuddin. Mekke: Câmi’ati Ümmi’l-Kurâ, 1. Basım, 1420 H.
25. İbnü’l-Humâm, Kemâluddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-ḳadîr. 10 Cilt. Mısır: Mektebetu'l-Bâbî el-Halebî, 1. Basım, 1970.
26. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbuddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. Nefâʾisü’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. nşr. Adil Ahmed Abdulmevcud ve Ali Muhammed Mu’avvad. 9 Cilt. Mekke: Mektebetu Nazzâr Mustafa el-Bâz, 1. Basım, 1995.
27. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ. nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî ve Abdulfettah Muhammed el-Hulv. 7 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1328 H.
28. Kayrevânî, Ebû Muhammed Abdullâh b. Ebî Zeyd Abdirrahmân en-Nefzî. en-Nevâdir ve’z-ziyâdât ʿalâ mâ fi’l-Mudevvene min ġayrihâ mine’l-ümmehât. 15 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1999.
29. Letruş, Eş-Şârif. “Fıkh’ın ve Fıkıh Usulü’nün Arap Dili Çalışmalarına Etkisi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi. Trans. Murat Sala 9/1 (May 1, 2009): 279-284. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344037.
30. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Şeref b. Murî. Ravżatü’ṭ-ṭâlibîn ve ʿumdetü’l-muttaḳīn. nşr. Züheyr Çavuş. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü'l-İslâmîyye, 3. Basım, 1991.
31. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Şeref b. Murî. el-Mecmûʿ. 27 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi'l-İlmiyye, 1. Basım, 2007.
32. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-‘Usr Fahrülislâm Alî b. Muhammed b. el-Huseyn b. Abdilkerîm. el-Uṣûl. nşr. Said Bekdaş. Beyrut: Dârû’l-Beşâiri'l-İslâmîyye, 1. Basım, 2014.
33. Sem‘ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhammed b. Abdilcebbâr et-Temîmî el-Mervezî. Ḳavâṭıʿü’l-edille fi’l-usûl, (Haşiyesiyle birlikte). nşr. Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1999.
34. Serahsî, Ebû Bekr Şemsu’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Uṣûl. Beyrut: Dârû’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2005.
35. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsûṭ. 31 Cilt. Mısır: Matbaâ’tü’s-Saâde, ts.
36. Sîbeveyhi, Ebû Bişr (Ebû Osmân, Ebü’l-Hasen, Ebü’l-Huseyn) Sîbeveyhi Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî, el-Kitâb. nşr. Abdusselam Muhammed Harun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü'l-Hâncî, 3. Basım, 1988.
37. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Üm. 8 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Fikr, 2. Basım, 1983.
38. Şâşî, Ebû Bekr Fahrü’l-İslâm Muhammed b. Ahmed b. el-Huseyn el-Fârikī. Hilyetü’l-ʿulemâʾ fî maʿrifeti meẕâhibi’l-fuḳahâʾ. 3 Cilt. Amman: Mektebetü'r-Risâletü'l-Hâdise, 1. Basım, 1988.
39. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî el-Gırnâtî. el-Maḳâsıdü’ş-şâfiye fî şerhi’l-Ḫulâsati’l-kâfiye. 10 Cilt. Mekke: Ma'hadu'l-Buhûsi'l-İlmiyye ve İhyâi’t-Turâsi'l-İslâmîyye bi Câmi‘ati Ümmi’l-Kurâ, 1. Basım, 2007.
40. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. nşr. Muhammed Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dârû İbn Hazm, 1. Basım, 2012.
41. Teftâzânî, Sa‘duddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. et-Telvîh ilâ keşfi haḳâʾiḳi’t-Tenḳīh. tsh. Muhammed Adnan Derviş. 2 Cilt. Beyrut: Dârû’l-Erkâm, 1. Basım, 1998.
42. Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbuddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Muʿcemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dârû Sâdır, 2. Basım, 1995.
43. Yeti̇m, Ömer Faruk. “Kâf Sûresi’nin Belagât Yönünden Tahlili (İnşâ ve İhbâr Örnekleri)”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/1 (Mart 2022), 154-77. https://doi.org/10.15869/itobiad.875762.
44. Yetim, Ömer Faruk. Nahiv Kurallarının Fıkhî İhtilaflardaki Rolü, İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları,1.Basım,2024.
45. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Turkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī, Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. nşr. Hüseyin Esed vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 3. Basım,1985.
46. Zencânî, Ebû’l-Menâkıb Şihâbuddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mahmûd b. Bahtiyâr ez-Zencânî el-Bağdâdî, Taḫrîcu’l-furûʿ ʿale’l-usûl. Beyrut: el-Mektebetu'l-Âsriyye, 1. Basım, 2010.
47. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedruddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Turkî el-Mısrî el-Minhâcî eş-Şâfiî. el-Bahrü’l-muhîṭ fî usûli’l-fıḳh. nşr. Seyyid Abdulazîz ve Abdullah Râb‘î. 8 Cilt. Halep: Dârû’l-Kütübi’l-‘Ârabi, 1. Basım, 1994.
48. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedruddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Turkî el-Mısrî el-Minhâcî eş-Şâfiî. Teşnîfü’l-mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-cevâmiʿ. 4 Cilt. Mekke: Mektebetu'l-Mekkiyye, 1. Basım, 1998.