“Ableism” as a New Concept in Disability Studies and Its Relevance to Turkey

Abstract

Engelli Araştırmaları Çerçevesinde Yeni Bir Kavram Olarak "Ableizm" ve Türkiye Boyutu

Öz

Engellilik konusuna disiplinler arası bir yaklaşım ile ele alan bu makale, engelliliği sosyal, tarihsel ve kültürel bir yapı olarak anlamakta ve engellilik olgusunun tıbbi olarak teşhis edilebilen rahatsızlıklarla eş tutulamayacağı, ancak öncelikle toplumsal olarak inşa edilen zorlukların bir sonucu olduğu varsayımına dayanmaktadır. Bu zorluklar, engellilerin toplum hayatına eşit vatandaşlar olarak katılımının önündeki sosyal sorunlardan biridir. Dolayısıyla engelliler, mevzuat gereği bazı iyileştirmelere rağmen toplumda halen ezilen bir azınlığın üyeleri konumundadır. Bunun en önemli nedenlerinden biri de engellilere yönelik ayrımcılık ve düşmanlık içeren ableizmdir. Ableizm, fiziksel veya zihinsel bir engelden dolayı kişilerin haksız yere eşit olmayan muamele görmesi ve dışlanmaya maruz kalmasıdır. Dolayısıyla ableizm, bir kişinin çoğunlukla dışarıdan negatif olarak algılanabilen belirli bir bedensel özelliği veya yeteneği nedeniyle yargılanmasıdır. Bu anlamda ableizm, engelli olmayan kişileri üstün tutan ve bunun sonucunda engelli kişileri ötekileştiren bir ayrımcılık türüdür. Bu makalenin amacı, ableizm kavramının değişik tezahürlerini ortaya koyduktan sonra Türkiye dâhil hemen her ülkede ableist tutum ve davranışlarının olabileceğini göstermektir. Makalede ayrıca toplumu engelliliğe özgü ihtiyaçlar konusunda duyarlı hale getirmek, engelli insanların öz imajlarını güçlendirmek ve böylece engelli insanların toplumda dışlanmasını önlemek amacıyla ableizm ile mücadelede temel stratejiler de belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ableizm
• Engellilik
• Ayrımcılık
• Düşmanlık.

Kaynakça

1. Armstrong, M., Morris, C., Abraham, C., ve Tarrant, M. (2017). Interventions utilising contact with people with disabilities to improve children's attitudes towards disability: A systematic review and meta-analysis. Disability and Health Journal, 10(1), 11-22.
2. Ayaß, W. (1998). „Gemeinschaftsfremde“: Quellen zur Verfolgung von „Asozialen“ 1933-1945 (Bd. 5). Koblenz: Materialien aus dem Bundesarchiv.
3. Aysoy, M. (2004). Avrupa Birliği sürecinde özürlüler politikası. İstanbul: Açı Kitaplar.
4. Birk, F. F. (2021). Ableismus: Massnahmen zur Antidiskriminierung von Menschen mit Behinderung. Schweizerische Zeitschrift für Heilpädagogik, 27(4), 38-43.
5. Birk, F. F. ve Mirbek, S. (2021). Bodyshaming, bodypositivity, bodyneutrality und bodydiversity: Körperlichkeit als zentrale (anti-)diskriminierungsthematik. Körper-Tanz-Bewegung: Zeitschrift für Körperpsychotherapie und Kreativtherapie, 9(3), 142-150.
6. Bogart, K. R. ve Dunn, D. S. (2019). Ableism special issue introduction. Journal of Social Issues, 75(3), 650-664. Campbell, F. (2001). Inciting legal fictions: 'Disability's date with ontology and the ableist body of the law'. Griffith Law Review, 10, 42-62.
7. Campbell, F. K. (2009). Contours of ableism: The production of disability and abledness. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
8. Dirth, T. P. ve Branscombe, N. R. (2019). Recognizing ableism: A social identity analysis of disabled people perceiving discrimination as illegitimate. Journal of Social Issues, 75(3), 786-813.

9. Gersdorff, A. ve Sturm, K. (2024). Stoppt ableismus! Diskriminierung erkennen und abbauen. Hamburg: Rohwolt Verlag.
10. Goffman, I. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall. Graumann, S. (2011). Assistierte freiheit: Von einer behindertenpolitik der wohltätigkeit zu einer politik der menschenrechte. Frankfurt am Main: Campus-Verlag.
11. Hehir, T. (2007). Confronting ableism. Educational Leadership, 64(5), 8-14.
12. L’Audace, L. (2022). Behindert und stolz: Warum meine identität politisch ist und ableismus uns alle etwas angeht (1. Aufl.). Hamburg: Edel Verlagsgruppe GmbH.
13. Maskos, R. ve Kaiser, M. (2023). Bist du behindert, oder was?: Kinder inklusiv stärken und ableismussensibel begleiten. Karlsruhe: Familiar Faces Verlag.
14. Nario‐Redmond, M. R., Kemerling, A. A. ve Silverman, A. (2019). Hostile, benevolent, and ambivalent ableism: Contemporary manifestations. Journal of Social Issues, 75(3), 726-756.
15. Pettigrew, T. F. (1998). Intergroup contact theory. Annual Review of Psychology, 49(1), 65-85.
16. Rauscher, L. ve McClintock, N. (1997). Ableism curriculum design. M. Adams, L. A. Bell ve P. Griffin (Editörler), Teaching for diversity and social justice: A sourcebook içinde. New York: Routledge.
17. Seyyar, A. (2015). Dünyada ve Türkiye’de engelli dostu sosyal politikalar. İstanbul: Rağbet Yayınları.
18. Seyyar, A. (2024). Haber deyip geçmeyin: Türk basınında çıkan sosyal içerikli haberlere İslâmî yorum. Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
19. Sterba, D., Stapleton, J. N. ve Kennedy, W. (2022). The supercrip athlete in media: Model of inspiration or able-bodied hegemony? International Journal of Sport Communication, 15(3), 185-189.
20. Susman, J. (1994). Disability, stigma and deviance. Social Science & Medicine, 38(1), 15-22.
21. Turner, J. C., Hogg, M. A., Oakes, P. J., Reicher, S. D. ve Wetherell, M. S. (1987). Rediscovering the social group: A self-categorization theory. Basil Blackwell.
22. Wolbring, G. (2008). The politics of ableism. Society for International Development, 51(2), 252-258.
23. Wolbring, G. (2009). Die konvergenz der governance von wissenschaft und technik mit der governance des „ableism“. TATuP Zeitschrift für Technikfolgenabschätzung in Theorie und Praxis, 18(2), 29-36.
24. Brown, L. X. Z. (2016). Definitions. Autistic Hoya. https://www.autistichoya.com/2016/ adresinden erişildi.
25. Bursa Bölge-Haber Merkezi. (2017, 2 Mayıs). Bursa'da engelli çocuk ve babası özel halk otobüsünden zorla indirildi. Bursada Bugün. https://www.bursadabugun.com/haber/bursa-da-engelli-cocuk-ve-babasi-ozel-halk-otobusunden-zorla-indirildi-799254.html adresinden erişildi.
26. Degener, T. ve Bliecke, V. (2025, 13 Ocak). Für ein diskriminierungsfreies neues abtreibungsrecht: Ein plädoyer gegen die aufnahme einer embryopathischen indikation. VerfBlog. https://verfassungsblog.de/abtreibung-embryopathische-indikation/ adresinden erişildi.
27. Dinç, A. (2024a, 1 Mayıs). Sağlamcılık nedir, ne değildir? Bianet. https://bianet.org/haber/saglamcilik-nedir-ne-degildir-295250 adresinden erişildi.
28. Dinç, A. (2024b, 2 Mayıs). Yapı Kredi'den görme engelliye ayrımcılık: "Görmüyorsunuz, işlem yapamam". Bianet. https://bianet.org/haber/yapi-kredi-den-gorme-engelliye-ayrimcilik-gormuyorsunuz-islem-yapamam-300589 adresinden erişildi.
29. Engelliler Kanunu. (2005). Resmî Gazete (Sayı: 25868).
30. Genelge. (2025). Ulusal Erişilebilirlik Günü (No: 2025/8). Resmî Gazete (Sayı: 32902).
31. İzmir Barosu. (2025, 26 Mayıs). Engelli çocuklara yönelik işkence tespit edildi, cezalar verildi. https://www.izmirbarosu.org.tr/HaberDetay/3988/ adresinden erişildi.
32. Kara, M. (2025, 25 Mayıs). İLKE Vakfı'nca hazırlanan "Toplumun Görünümü 2024" ve "Dezavantajlı Çalışanlar" raporları yayımlandı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ayrimcilikhatti/ adresinden erişildi.
33. Nüfus Planlaması Hakkında Kanun. (1983). Resmî Gazete (Sayı: 18059).
34. Roper, L. (2003). Disability in media. The Media Education Journal, 2. http://www.mediaed.org.uk/posted_documents/DisabilityinMedia.htm adresinden erişildi.
35. Sosyo Politik Saha Araştırmaları Merkezi. (2024). 2000-2023 yılları arası intihar verileri çalışma raporu. https://sahamerkezi.org/wp-content/uploads/2024/12/2000-2023-YILLARI-ARASI-INTIHAR-VERILERI-CALISMA-RAPORU-1.pdf adresinden erişildi.
36. Tekin, A. (2024, 12 Mayıs). Türkiye’de engelliler bağımsız yaşayabiliyor mu? BBC Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/articles/cpw25xwkd18o adresinden erişildi.
37. Türk Borçlar Kanunu. (2011). Resmî Gazete (Sayı: 27836).
38. United Nations [UN]. (2023). Convention on the rights of persons with disabilities. Wright, M. (2023, 4 Mayıs). Disability rights and racial justice. NAACP LDF. https://www.naacpldf.org/disability-rights-and-racial-justice/ adresinden erişildi.
39. https://dieneuenorm.de/podcast/internalisierter-ableismus/, Erişim: 14.05.2025.
40. https://drcnh.org/rap-sheet/linguistic-ableism/, Erişim: 12.05.2025.
41. https://laconciergepsychologist.com/blog/15-signs-you-may-have-internalized-ableism/, Erişim: 12.05.2025.
42. https://www.angrycripples.com/lexikon, Erişim: 23.05.2025.
43. https://www.autistichoya.com/p/ableist-words-and-terms-to-avoid.html, Erişim: 13.05.2025.
44. https://www.bizeps.or.at/wissenswertes/bauen-barrierefreie-gestaltung/, Erişim: 12.05.2025.
45. İHA (2025a). Rektör Cantürk konuştu: Sözlerim çarpıtıldı, 10.05.2025.
46. https://www.kocaelikoz.com/haber/24934751/rektor-canturk-konustu-sozlerim-carpitildi, Erişim: 26.05.2025.
47. İHA (2025b). Okulda otizmli öğrencilere dayak: Öğretmen gözaltına alındı, https://www.ntv.com.tr/turkiye/okuldaotizmli-ogrencilere-dayak-ogretmen-gozaltina-alindi, Erişim: 27.05.2025.