TÜRKİYE’DE KADIN EMEĞİNİN SOSYO-EKONOMİK OLARAK ÖRGÜTLENMESİNDE KADIN KOOPERATİFLERİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 40, 247 - 289, 12.01.2026

Mustafa Yılmaz

https://doi.org/10.31199/hakisderg.1747899

Öz

Emek kavramı, insanın fiziksel ve zihinsel çabalarını kullanarak üretim süreçlerine katkı sağlamak amacıyla kullanmasını ifade eder ve tarih boyunca toplumların gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Tarım toplumlarında toprağın işlenmesiyle başlayan bu süreç, Sanayi Devrimi ile üretim süreçlerinde makineleşmenin artmasıyla emek yeni bir boyut kazanmış ve emeğin niteliği ve işlevi önemli bir şekilde değişmiştir. Ardından bilgi çağı ile emek, yaşanan teknolojik gelişmelerin etkisiyle farklı bir noktaya evrilmiştir. Sürekli değişen ve gelişen emek, yalnızca fiziksel güç ya da zaman kullanımı dışında, bilgi, beceri, etkinlik ve yaratıcı düşünce gibi kavramların da bir arada olması gereken bir süreç haline gelmiştir. Bu süreç boyunca kadın emeği, toplumsal cinsiyet rolleri çerçevesinde şekillenmiş ve ekonomik yaşamdaki görünürlüğü büyük ölçüde sınırlandırılmıştır. Kadın kooperatifleri bu noktada, geleneksel anlamda gölgede kalan kadın emeğini görünür kılarak, toplumsal ve ekonomik olarak hak ettiği değeri kazandırmaktadır. Kadın emeği, evde, tarımsal üretim için bahçe ve tarlalarda, atölyelerde ve daha birçok alanda çeşitli şekillerde ortaya konulurken, bu emeğin örgütlenerek kooperatifler şeklinde değerlendirilmesi, toplum genelinde refah seviyesini yükseltecek sosyal ve ekonomik gelişmelerin de temelini oluşturmaktadır. Bu çalışmada, emek kavramı üzerinden kadın emeğinin örgütlenmesinde kadın kooperatifçilik modeli üzerinde durulacak ve Türkiye’de kadın kooperatiflerinin mevcut durumu ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Emek , Kadın Emeği , Kooperatif , Kooperatifçilik , Kadın Kooperatifleri

WOMEN'S COOPERATIVES IN THE SOCIO-ECONOMIC ORGANISATION OF WOMEN'S LABOUR IN TURKEY

Öz

The concept of labour refers to the use of human physical and mental effort to contribute to production processes and has played a crucial role in the development of societies throughout history. This process, which started with the cultivation of land in agricultural societies, gained a new dimension with the increase in mechanisation in production processes with the Industrial Revolution, and the nature and function of labour changed significantly. Then, with the information age, labour has evolved to a different point with the impact of technological developments. Labour, which is constantly changing and evolving, has become a process that requires not only the use of physical strength or time, but also knowledge, skills, efficiency and creative thinking. Throughout this process, women's labour has been shaped by gender roles and its visibility in economic life has been greatly limited. At this point, women's co-operatives make women's labour, which has traditionally remained in the shadows, visible and give it the social and economic value it deserves. While women's labour is manifested in various ways at home, in gardens and fields for agricultural production, in workshops and in many other areas, the organisation of this labour in the form of cooperatives forms the basis of social and economic developments that will increase the level of welfare throughout the society. This study will focus on women's cooperatives and their organisation of women's labour. The concept of labour will be discussed, as will the current situation of women's cooperatives in Turkey.

Anahtar Kelimeler

Labour , Women's Labour , Cooperative , Cooperatives , Women's Cooperatives

Kaynakça

• Atasü-Topçuoğlu, R. (2016). Feminizmin Refah Devleti ve Sosyal Politika Alanına Eleştiri ve Katkıları, Amme İdaresi Dergisi, 49(2), s.s. 37-63.
• Atasü-Topçuoğlu, R. (2017). “Piyasalaşan Bakım: Metalaşma, Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Refah Devleti Ekseninde Sorgulama” içinde Gülbiye Yenimahalleli Yaşar, Asuman Göksel ve Ömür Birler, İnsana Karşı Piyasa: Türkiye’de Sağlık ve Sosyal Güvenlik. Notabene Yayınları.
• Ballı, E. (2020). “Türkiye’de Tarımsal Kooperatifçiliğin Gelişimi ve Fiskobirlik: Tarihsel Bir Değerlendirme” içinde der. F. Serkan Öngel ve Uygar Dursun Yıldırım, Krize Karşı Kooperatifler: Deneyimler, Tartışmalar, Alternatifler (2. Baskı). Notabene Yayınları.
• Bates, D.G. (2009). 21. Yüzyılda Kültürel Antropoloji: İnsanın Doğadaki Yeri (Cultural Anthropology) (1. Baskı). Çeviren: Suavi Aydın.İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Budd J.W. (2016). Çalışma Düşüncesi (The Thought of Work) (1. Baskı). Çeviren: Fuat Man. Ayrıntı Yayınları.
• Candan Demirkol, E. (2022). Pandemi Sonrası İzmir’de Kadın Kooperatifleri. Uluslararası Sosyal ve Ekonomik Çalışmalar Dergisi. 3(2), s.s. 80-92.
• Çelenk, H. ve Sungur, Y. (2019). Kooperatifler: Değişen ve Gelişen Boyutlarıyla Kooperatifçilik Anlayışı Uygulamaları ve Muhasebeleştirilmesi (1. Baskı). Nobel Yayınları.
• Daly, M. (2011). What Adult Worker Model? A Critical Look at Recent Social Policy Reform in Europe from a Gender and Family perspective, Social Politics. 18(1), s.s. 1-23.
• Dedeoğlu, S. (2009). Eşitlik mi Ayrımcılık mı? Türkiye’de Sosyal Devlet, Cinsiyet Eşitliği Politikaları ve Kadın İstihdamı, Çalışma ve Toplum, 9(2), s.s. 41-54.
• Dedeoğlu S. ve Şahankaya A. (2015). “Türkiye’de İş ve Aile Yaşamını Uyumlaştırma Politikaları” içinde derleyenler: Saniye Dedeoğlu ve Adem Yavuz Elveren, 2000’ler Türkiye’sinde Sosyal Politika ve Toplumsal Cinsiyet (1. Baskı). İmge Kitabevi Yayınları. s.s.93-121.
• Değirmenci, S. (2023). Örgütlenme Modeli Olarak Kadın Kooperatifleri: Patriyarkal Kapitalizmde Başarı Kriterlerinin Eleştirisi. Fe Dergi, s.s. 210-230.
• Değirmenci, S. (2020). “Alternatif Ekonomiler Tartışmasına Bir Katkı: Dayanışma Ekonomileri” içinde derleyenler: Özlem S. Işıl ve Selma Değirmenci, Yaşamı Örgütleyen Deneyimler: Kadınlar Dayanışma Ekonomilerini ve Kooperatifleri Tartışıyor (1. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 61-87.
• Demircan-Yıldırım, P. (2020). Kırsal Kalkınmada Kadın Kooperatiflerinin Rolü: Ahlatlı Kadın Kooperatifi Örneği. ETÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ETÜSBED), Sayı 11, s.s. 159-170.
• Demircan-Yıldırım, P. (2022). Kadın Kooperatiflerinin Kadınların Ekonomik ve Sosyal Yaşamlarında Yarattığı Değişimler: Batı Akdeniz Örneği. Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Doğan, H.G. ve Atabay A.A. (2022). Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri ve Kadın Ortaklar Etkileşimi (Bursa İli Örneği). Gaziosmanpaşa Bilimsel Araştırma Dergisi (GBAD), 11(2), s.s. 219-235.
• Duguid, F., Durutaş G. ve Wodzicki M. (2015).Türkiye’de Kadın Kooperatiflerinin Mevcut Durumu. The World Bank.
• Durmaz, N. (2018). “Tamamlanmamış Devrimin Türkiye Yansımaları” içinde derleyen: Çağla Ünlütürk Ulutaş, Feminist Sosyal Politika (1.Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 67-98.
• Ecevit, F.Y. (2020). “Kentsel Üretim Sürecinde Kadın Emeğinin Konumu ve Değişen Biçimleri” içinde hazırlayan Şirin Tekeli, 1980’ler Türkiyesi’nde Kadın Bakış Açısından Kadınlar (7.Baskı). İletişim Yayınları. s.s. 105-114.
• Ergün, B. (2021). “Türkiye’de Çay Üretiminde Özel Sektöre Alternatif Üretim Modeli: Yeni Nesil Tarımsal Üretici Kooperatifçiliği” içinde derleyen: Çağatay Edgücan Şahin, 21. Yüzyıl Türkiye’sinde Tarım ve Kooperatifler (1. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 49-81.
• Genç, G. (2023). Kadın Güçlenmesi Sürecinde Bir Sosyal Girişim Modeli Olarak Kadın Kooperatifleri (1.Baskı). Nobel Yayınları.
• Gökçe, A. (2021). “Çalışma Hayatında Kadın Emeği” içinde Hüseyin Sevgi, 21. Yüzyılda Endüstri İlişkileri: Çalışma Yaşamının Dönüşümü, Aktörleri ve Geleceği (1. Baskı). Notabene Yayınları, s.s. 375-407.
• Güven, S. (2001). Sosyal Politikanın Temelleri (3. Baskı). Ezgi Kitabevi Yayınları.
• Hassim S. and Razavi S. (2006). “Gender and Social Policy in a Global Context: Uncovering the Gendered Structure of the ‘Social’” in S. Hassim and S. Razavi (eds.) Gender and Social Policy in a Global Context, NY: Palgrave Macmillan.
• Harvey, D. (2020). On Yedi Çelişki ve Kapitalizmin Sonu (2. Baskı). Çeviren: Esin Soğancılar. Sel Yayınları.
• Haviland, W.A.; Prins, H.L.; Walrath, D. and McBride, B. (2008). Kültürel Antropoloji (Cultural Anthropolog: The Human Challange) (1. Baskı). Çeviren: İnan Deniz Erguvan Sarıoğlu. Kaknüs Yayınları.
• ICA. (1995). The International Co-operative Alliance Statement on the Cooperative Identity (https://ica.coop/en/cooperatives/cooperativeidentity , Erişim Tarihi: 01.07.2024)
• ILO. (2022). Türkiye’de Kadınların Kooperatifler Yoluyla Güçlenmesi: Yasal ve Yapısal Stratejiler. Ayşe Gönüllü Atakan ve Aslı Çoban (Ed.), Uluslararası Çalışma Örgütü.
• Kalb, D. (2022). “Between The Labor Theory Of Value And The Value Theory Of Labor: A Program Note” in Kasmir, S. and Gill, L. The Routledge Handbook of the Anthropology of Labor (First Published). Routledge.
• Kalkınma Bakanlığı. On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023).
• Karakuş, G. (2022).Kadın Kooperatiflerinin Kadınların Güçlendirilmesi ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliğinin Sağlanmasındaki Rolü. Pamukkale Üniversitesi İşletme Araştırmaları Dergisi (PIAR), 9(1), s.s. 247-259.
• Karakuş, G. (2022). “Kadın Kooperatifçiliği ve Türkiye’de Kadın Kooperatiflerine Genel Bakış” içinde Editor: Dr. Öğr. Üyesi Hasan Selçuk ETİ, Ekonomi, Finans, İşletme ve Pazarlama Alanında Akademik Çalışmalar-I, Artikel Akademi Yayınları, s.s. 101-113.
• Kazanoğlu, N. (2023). A’dan Z’ye Kadın Kooperatifleri (1. Baskı). Nobel Yayınları.
• Kılıç, S. ve Aydoğan E. (2022).Türkiye’de Kooperatifçilik ve Toplumsal Kalkınmadaki Rolü. Atatürk Dergisi, 11(2), s.s. 45-50.
• Kurtege Sefer, B. (2024).Kırsal Kalkınmada Kadın Emeği, Sivil Toplum Kuruluşları ve Kadın Kooperatifleri. Çalışma ve Toplum, 1(80), s.s. 93-126.
• Kurtuluş, G. ve Demircan Yıldırım, P. (2023). Türkiye’de Kadın Kooperatiflerine Siyasi İktidarın Gözünden Bakmak: Feminist Postyapısalcı Bir Analiz. Memleket Siyaset Yönetim (MSY) Dergisi, 18(40), s.s. 441-460.
• Kurşuncu, H. ve Yılmaz S. (2020). “Gıda Üretiminde Kadın Emeği: Kadın Dernekleri ve Kadın Kooperatifleri” içinde derleyenler: Özlem S. Işıl ve Selma Değirmenci, Yaşamı Örgütleyen Deneyimler: Kadınlar Dayanışma Ekonomilerini ve Kooperatifleri Tartışıyor (1. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 143-168.
• Kutay, T. (2022). Kırsal Kalkınmada Kadın Kooperatiflerinin Önemi: Türkiye Özelinde Bir Değerlendirme. Politik Emek Kuram Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), s.s. 119-150.
• Meda, D. (2018). Emek: Kaybolma Yolunda Bir Değer mi?, (3. Baskı). Çeviren Işık Ergüden, İletişim Yayınları.
• Memiş, E. ve İzdeş, Ö. (2018). “Türkiye’de Yaşlı Bakımı ve Kadın İstihdamı” içinde der. Çağla Ünlütürk Ulutaş, Feminist Sosyal Politika (1. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 99-138.
• Ören, K. ve Yüksel, H. (2012). Geçmişten Günümüze Çalışma Hayatı. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 1(1), s.s. 34-59.
• Özateş, Ö.S. (2015). Malumun İlanı, Kadın Emeğinin Saklı Yüzü: Ev İçi Bakım Emeği (1. Baskı). Notabene Yayınları.
• Özdemir, G. (2021). Kooperatifçilik (2. Baskı). Nobel Yayınları.
• Özkök, Y. ve Köse, Z. (2021). Kooperatifçilik ve Bölgesel Kalkınma İlişkisi: Türkiye Üzerine Bir İnceleme, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 56(4), s.s. 2647-2664.
• Serinlikli, N. (2019). Kırsal Alandaki Mikro Kadın Girişimcilerin Kooperatifleşmeye Karşı Tutumları: Agro-Turizm Kadın Kooperatifleri. Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi, 14(1), s.s. 45-57.
• Şen, G. (2021). Kadın Kooperatiflerinin Bölgesel Kalkınmada Yeri; Kütahya Üretken Eller Kadın Kooperatifi Örneği. XI. UMTEB International Congress on Vocational& Technical Sciences, s.s. 23-29.
• Şahankaya-Adar, A. ve Dedeoğlu, S. (2023).Türkiye’de Kadın Kooperatiflerinin Kadınların Güçlenmesine Etkisi. Fe Dergi, s.s. 8-49.
• Şahankaya-Adar, A., Dedeoğlu, S., Kurtuluş, G. (2023). Türkiye’de Kadın Kooperatifleri: Mevcut Durum Analizi, Kadın Güçlenmesi ve İstihdam Yaratma Potansiyeli. Çalışma ve Toplum, 2(77), s.s. 1171-1208.
• Şahin, Ç. E. (2018).Türkiye Tarımında Kooperatifçilik Alternatifini Yeniden Düşünmek. Politik Emek Kuram Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), s.s. 59-76.
• Şahin, Ç. E. (2020). “Türkiye Tarımının Güncel Sorunlarının Çözümünde Kooperatifler Bir Model Olabilir Mi? Fırsatlar ve Handikaplar Üzerine Düşünceler” içinde derleyenler: F. Serkan Öngel ve Uygar Dursun Yıldırım, Krize Karşı Kooperatifler: Deneyimler, Tartışmalar, Alternatifler (2. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 79-115.
• Şahin, D. ve Durmuş, S. (2020). Kırsal Kalkınmada Yeni Eğilimler: Kadın Girişimciliği ve Kadın Kooperatifleri (1. Baskı). Ekin Yayınevi.
• Taş, H. Y. ve Kazar, E. N. (2019).İstanbul’daki Kadın Kooperatiflerinin Kadın Yoksulluğuna Etkisi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 13(19), s.s. 1836-1863.
• Ticaret Bakanlığı, (https://ticaret.gov.tr/kooperatifcilik/bilgi-bankasi/turkiyegeneli-kooperatif-ve-birlik-dagilimi, Erişim Tarihi: 28.06.2024).
• Toksöz, G. (2018). Kalkınmada Kadın Emeği (2. Baskı). Varlık Yayınları.
• Urhan, B. (2022). “Kadın emeği ve Toplumsal Cinsiyet” içinde derleyen Feryal Saygılıgil, Toplumsal Cinsiyet Tartışmaları (3.Baskı). Dipnot Yayınları.
• Ünlütürk Ulutaş, Ç. (2021). İşyerine Dönüşen Evler: Toplumsal Yeniden Üretim Bağlamında Evden Çalışma, Praksis, 57(3), s.s. 117-130.
• Weeks, K. (2014). Çalışma Sorunu: Feminizm, Marksizm, Çalışma Karşıtı Politika ve Çalışma Sonrası Tahayüller (The Problem With Work Feminism, Marxism, Antiwork Politics and Postwork Imaginaries) (1. Baskı).Çeviren: Tamer Tosun. Ayrıntı Yayınları.
• Yaman, M. (2020). “Kooperatifler ve ‘Dayanışma Ekonomileri’ Ataerkil İlişkilere Alternatif mi? Toplumsal Cinsiyet Perspektifinden Bir Değerlendirme” içinde derleyenler: Özlem S. Işıl ve Selma Değirmenci, Yaşamı Örgütleyen Deneyimler: Kadınlar Dayanışma Ekonomilerini ve Kooperatifleri Tartışıyor (1. Baskı). Notabene Yayınları. s.s. 13-35.
• Yeşil, Y.; Karasu, F. ve Alpaslan, K. (2016). Amacı, İçeriği ve Yararlılığı Bağlamında Türkiye’de Kadın Kooperatiflerinin Eğitim Faaliyetleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(35), s.s. 501-512.
• Yıldırımalp S., İslamoğlu E. ve Ateş-Torun M. (2021).Kadın Kooperatiflerinin Ekonomik ve Sosyal Yaşamda Rolü ve Önemi: Antalya İli Örneği. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Yenilikçi Yaklaşımlar Dergisi, 5(3), s.s. 111-133.
• Yüksel, H. (2014).Emek Kavramının Ortaya Çıkışında Rol Oynayan Tarihi Dönüm Noktalarının Süreç Merkezli Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(2), s.s. 257-273.