Trade Union Organization and Collective Labor Struggles in The Projections of Labor History in the Novels “Grev Kazanı”, “Sarı İt”, and “Gözbağı”

Abstract

The first reflection of labour history in the Republican-era Turkish novel appeared in 1927 with MahmutYesari’s novel Çulluk. In this work, Yesari addresses the adverse working conditions at the Cibali Tobacco Factory, where female workers were employed intensively. In subsequent years, novels containing reflections on working life expanded their scope beyond poor working conditions to include issues such as occupational accidents, child labour, trade union organization, and collective labour struggles. In some novels such as Grev Kazanı, Sarı İt, and Gözbağı the reflections of labour history are positioned as the central theme, while in others they remain indirect and limited. Moreover, a marked increase in the number of novels engaging with labour history is observed during the 1960–1980 period, a rise largely attributable to writers of the socialist realist tradition.This article examines Grev Kazanı, Sarı İt, and Gözbağı novels that foreground working conditions, trade union organization, and collective labour struggles as their main themes by analyzing the extent to which their plot lines are grounded in lived experience and assessing the degree to which these works contribute to the understanding of labour history.

Keywords

• Labor history
• trade union organization
• collective labour struggles
• GrevKazanı (BarbarosBaykara)
• Sarı İt (ReşatEnisAygen)
• Gözbağı (Erol Toy)

“Grev Kazanı” “Sarı İt”, “Gözbağı” Romanlarındaki Emek Tarihi İzdüşümlerinde Sendikal Örgütlenme ve Toplu İş Mücadeleleri

Öz

Cumhuriyet dönemi Türk romanındailk emek tarihi izdüşümü,1927 yılında Mahmut Yesari’nin “Çulluk” isimli romanında yer almıştır. Yesari romanında, kadın işçilerin yoğun olarak çalıştığı Cibali Tütün Fabrikasında çalışma koşullarının olumsuzluklarına değinmiştir. Sonraki yıllarda çalışma hayatıyla ilgili izdüşümler içeren romanlarda olumsuz çalışma koşullarının yanı sıra iş kazaları, çocuk işçiliği, sendikal örgütlenme ve toplu iş mücadeleleri gibi konular da yer almıştır.Grev Kazanı, Sarı İt, Gözbağı gibi bazı romanlarda, emek tarihi yansımaları ana tema olarak merkeze konulmuş; bazılarında ise dolaylı ve sınırlı kalmıştır. Diğer taraftan, emek tarihi yansımalarının yer aldığı roman sayısında 1960-1980 arası dönemde bariz artışlar yaşanmış; söz konusu artışlarda özellikle “toplumcu gerçekçi” yazarların payı büyük olmuştur. Makalemizde, Türk romanında ana tema olarak çalışma koşulları, sendikal örgütlenme ve toplu iş mücadelelerine yer veren Grev Kazanı, Sarı İt ve Gözbağı romanlarında anlatıda merkeze konulan olay örgüsünün gerçeği ne denli yansıttığı, başka bir ifadeyle söz konusu romanların emek tarihine katkı sağlayıp sağlamadığı irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• emek tarihi
• çalışma ilişkileri
• sendikal örgütlenme
• toplu iş mücadeleleri
• Barbaros Baykara Grev Kazanı
• Reşat Enis Aygen Sarı İt
• Erol Toy Gözbağı

Kaynakça

1. Ağralı, S. (1967).Günümüze Kadar Belgelerle Türk Sendikacılığı.İstanbul:SonTelgraf Matbaası.
2. Armağan, B. (2023).Türk Romanında İşçiler.İstanbul: Fenomen Yayınları.
3. Aygen, R. E. (1968). Sarı İt.İstanbul: Ararat Yayınevi.
4. Balkılıç, Ö. (2017).Demir Dökümün Sıcağında Ağustos İşgali,Toplumsal Tarih,S. 282, ss.32-39.
5. Bayındır,T.(2024).Gazeteci Yazar Barbaros Baykara, (Hayatı- Romanları Üzerine Tematik İnceleme).Ankara: Akçağ Yayını.
6. Baykara, B.(1974).Grev Kazanı.(2. Baskı), Ankara: Akyar Yayınları.
7. Cuddon, J. (1999). A Dictionary of LitreraryTermsandLitreraryTheory. London:PenguinBooks.
8. Çeçen, A. (1973). Türkiye’de Sendikacılık.Ankara: Özgür İnsan yayını.

9. Çelik, A. (2010).Vesayetten Siyasete Türkiye’de Sendikacılık (1946-1967).İstanbul: İletişim.
10. Çetin, H. (2018).Büyülü Gerçekçilik -Büyünün Gerçekliğinden Gerçekliğin Büyüsüne-. C.1, Ankara: Kadim Yayınları.
11. Danacıoğlu, E. (2001). Geçmişin İzleri, Yanıbaşımızdaki Tarih İçin Bir Kılavuz, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
12. Dereli, T.(1975).Aydınlar, Sendika Hareketi, Endüstriyel İlişkiler Sistemi, İstanbul: Fakülteler Matbaası.
13. DİSK (1968). DİSK 2. Genel Kurul Çalışma Raporu. İstanbul: DİSK Yayını.
14. Ekmekçi, V. (2013). 1960-1980 Yılları Arasında Yayınlanmış Sol Romanlar Üzerinden Özne Olarak Siyasal İnsanın Tahlili. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
15. Erdal, D. (2022). 1960-1971 Arası Türk Romanında Hukuki Mevzuat, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Sivas.
16. Fırat, H. (2009).12 Mart Romanlarında Dönemin İşçi Eylemleri.Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 11. ss.37-54.
17. Hacısalihoğlu, E. (2008). 1945-1960 Döneminde Türkiye’de Çalışma Yaşamının Orhan Kemal Romanlarında Temsili: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
18. Kaplan, M. (2022). DİSK’in Kuruluşundan 15-16 Haziran’a Fabrika İşgalleri Sendika Özgürlüğü Eylemlerinden DİSK’i Savunmaya, Çalışma ve Toplum, S.73, ss.1149-1192.
19. Koç, Y. (1999).Türk-İş TarihindenPortreler.C. II, Ankara:Türk-İş Yayını.
20. Koçak, M. H. - Çelik, A. (2016). “Türkiye İşçi Sınıfının Ayağa Kalktığı Gün: Saraçhane Mitingi”, Çalışma ve Toplum, 2016/2, ss.647-678.
21. Korkmaz, A. (2004). “Bir Sosyal Politika Aracı Olarak Türkiye’de Asgari Ücret:1951-2003”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,S.7, ss.53-69.
22. Kutal, M. (1970).“İşçi-İşveren İlişkilerinde Gerginlik Yaratan Olaylar ve Bunların Başlıca Nedenleri”, İktisat Maliye, C: XXVI, S. 7. ss.16-22.
23. …………………(1996). “1317 Sayılı Kanun”, Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi, C. I, İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını.
24. Mahiroğulları, A. (2005). “Endüstri Devrimi Sonrasında Emeğin İstismarını Belgeleyen iki Eser: Germinal ve Dokumacılar”, Sosyoloji Konferansları, S. 32,ss.41-53.
25. …………………(2009). Türk Sendikacılık Tarihinde Komünizmi Te’lin ve Kıbrıs Türktür Türk Kalacaktır Mitingleri, Karatahta, S. 14, Ankara,ss.15-34.
26. ……………..(2024).Osmanlı’dan Günümüze Türk Sendikacılık Tarihi (İşçi-İşveren-Memur Sendikacılığı),Sivas: Özlem Kitabevi.
27. Makal, A. (2007).Ameleden İşçiye Erken Cumhuriyet Dönemi Emek Tarihi Çalışmaları, İstanbul: İletişim. ………………..(2008). Türkiye Emek Tarihi’nin Bir İzdüşüm Alanı olarak “Edebiyat”, Çalışma ve Toplum, 2008 /3,ss.15-43.
28. Meşe, E.(2013).Türk Siyasal Yaşamında Komünizmle Mücadele Dernekleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya.
29. Millet Meclisi Tutanak Dergisi(1970). S sayısı, 133, 3; Dönem 3, 30.4.1970 tarihli komisyon raporu.
30. Naci, F. (1990). 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme. 2. Baskı. İstanbul: Gerçek Yayınları.
31. O Hep Sendikacıydı Ziya Hepbir’in Yaşam Öyküsü(2014). Editör M. Hakan Koçak, İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.
32. Özerinç, E. (2010). Orhan Kemal’in Fabrika ve Toprak İşçilerini Konu alan Bereketli Topraklar Üzerinde, Vukuat Var, Hanımın Çiftliği Romanlarında Yapı, Tema ve Anlatım. Doğu Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Mağusa.
33. Sarıçiçek, M.(1995). Reşat Enis Aygen Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir Araştırma /İnceleme. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi. Elazığ.
34. Sülker, K. (1969).Türkiye’de İşçi Federasyonlarının Kuruluş ve Görevleri, Sosyal Siyaset Konferansları, S. XX, ss.9-94.
35. Toy, E. (1974).Kördüğüm,İstanbul: May Yayınları.
36. …………….(2017). Gözbağı,Ankara: Ulak Yayıncılık.
37. Türkeş, Ö. (2001a). Edebiyata Yazılan Tarih, Geçmişin İzleri, Yanıbaşımızdaki Tarih İçin Bir Kılavuz içinde, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayını,ss.36-44.
38. ……………….(2001b). Romanın Zenginleşen Dünyası. Toplum ve Bilim.Sayı. 89, ss.132-160.
39. ………………..(2003).Siz Hiç Reşat Enis Okudunuz mu?” Virgül,S. 59, ss.16-18.
40. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi (1998 a). “İzmit Klor Alkali Fabrikası Grevi 25.6.1965” C. 2, İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını.
41. Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi (1998 b). “Türk Demir Döküm İşgali 31.7. 1969” C. 3, İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını.
42. Yükselen, İ. H. (1996). “Arçelik Grevi, 10.08.1964”, Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi, C. I, İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını.
43. Yici, Ö. (2010). Kırkbir Uzun Gün Berec Grevi. Editör M. Hakan Koçak.İstanbul: Sosyal Tarih Yayınları.