PİR SULTAN ABDAL’IN ŞİİRLERİNDE İKRÂR KAVRAMI

Öz

Bu makalede, 16. asır Alevî-Bektaşî şiirinin kurucu isimlerinden Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde geçen “ikrâr” kavramı ele alınmıştır. “İkrâr”, Alevî-Bektaşî inanç sisteminde bireyin Allah’a, mürşide, cemaate ve topluluğa karşı yüklendiği kutsal bir taahhüttür. Pir Sultan Abdal’ın dünyasını anlamak için “ikrâr” kavramını da anlamak esas olduğundan çalışmamızda, bu kavramın onun şiirlerinde nasıl bir söylemle hangi temalarla yer aldığı irdelenmiştir. İkrâr, Pir Sultan’ın dizelerinde insanın Hakk’a, pirine ve yol kardeşlerine verdiği söz olarak yer alır. Bu söz, inançla davranışın, içtenlikle doğruluğun birleştiği bir bağlılık ifadesidir. Pir Sultan Abdal, ikrârı imanla özdeşleştirir. İkrâr, şiirlerde tarikat yoluna girişin simgesi, manevî olgunluğa ulaşmanın şartı olarak görülür. Şair, ikrârına bağlı kalanları “gerçek er” olarak över, ikrârından dönenleri ise yolun dışında kalmış kişiler olarak niteler. Kâlû Belâ vurgusuyla ikrâr, ezelden gelen bir söz olarak tanımlanır. Bu yönüyle zamana bağlı olmayan, dünyevî ve uhrevî bir sorumluluk taşır. Pir Sultan’ın dilinde ikrâr, ahlakî bir duruşun ifadesi olup mertlik, doğruluk ve teslimiyetin temelidir. Şiirlerde ikrârına sadık kalanların erdemi, ikrârını bozanların düşkünlüğüyle karşılaştırılarak anlatılır. Sonuç olarak, Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde ikrâr, inancın özü, ahlakın temeli ve insanın Hak yolundaki varoluş gayesi olarak anlam kazanır. Bu çalışmayla Alevî-Bektaşî geleneğinin merkezinde yer alan ikrâr kavramına Pir Sultan Abdal’ın şiirleri üzerinden dikkat çekilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Alevîlik-Bektaşîlik
• Pir Sultan Abdal
• ikrâr
• cem
• halk şiiri.

THE CONCEPT OF “İKRÂR” IN THE POEMS OF PIR SULTAN ABDAL

Öz

This paper examines the concept of “ikrâr” in the poetry of Pir Sultan Abdal, one of the founding figures of 16th-century Alevî-Bektashi poetry. “İkrâr” is a sacred commitment undertaken by the individual in the Alevî-Bektashi belief system towards God, the spiritual guide, the community, and the collective. Since understanding the concept of ikrâr is essential to understanding Pir Sultan Abdal's world, this paper examines how this concept is expressed in his poetry and the themes it addresses. İkrâr appears in Pir Sultan's verses as a promise made by a person to God, his pir, and his fellow travelers. This promise is an expression of commitment that combines faith with action, sincerity with truthfulness. İkrâr is seen in the poems as a symbol of entering the path of the order and a condition for reaching spiritual maturity. The poet praises those who remain faithful to their ikrâr as “a sincere disciple” while describing those who renounce their ikrâr as people who have strayed from the path. With the emphasis on Kâlû Belâ, ikrâr is defined as a word that comes from eternity; in this sense, it carries a responsibility that is not bound by time, both worldly and otherworldly. In Pir Sultan's language, the pledge is also an expression of moral stance; it is the foundation of bravery, truthfulness, and submission. In the poems, the virtue of those who remain faithful to their pledge is contrasted with the degradation of those who break it. In conclusion, in Pir Sultan Abdal’s poems, ikrâr takes on meaning as the essence of faith, the foundation of morality, and the purpose of human existence on the path of Truth. This study draws attention to the concept of ikrâr, which lies at the heart of fundamental belief structures in the Alevî-Bektashi tradition, through the lens of Pir Sultan Abdal’s poems.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Bektashism
• Pir Sultan
• ikrar
• cem
• folk poetry

Kaynakça

1. Aday, Erdal (2018). “Şeyh Çakır (Işık Çakır) Ocağı İkrâr Cemi Ritüeli”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 57, s. 217-231.
2. Bekki, Selahaddin (2014). “Pir Sultan Abdal”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, (https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/pirsultan-abdal Erişim Tarihi: 17.09.2025).
3. Cebecioğlu, Ethem (2009). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
4. Dedekargınoğlu, Hüseyin (2020). “Alevîlikte Tevellâ ve Teberrâ Kavramları”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 93, s. 163-191.
5. Dönmez, Mehmet & Balcı, Serkan & Çelik, Hasan (2018). “Sosyal Bütünleşme Bağlamında Alevîlik-Bektaşîlikte İkrâr”, Sosyal Bilimler Dergisi, S. 29, s. 149-160.
6. Dönmez, Mehmet & Balcı, Serkan & Çelik, Hasan (2019). “Alevîlikte Musahiplik Erkânı ve Bu Erkânın Uygulamasındaki Yaş ile İlgili Genel Değerlendirmeler”, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 7, S. 1, s. 255-263.
7. Günşen, Ahmet (2008). “Alevî-Bektaşî Terminolojisinde Gizli Dil”, Kültür Tarihimizde Gizli Diller ve Şifreler, (Ed: Emine Gürsoy Naskali-Erdal Şahin), İstanbul: Picus Yayıncılık, s. 135-157.
8. Işık, Caner (2013). “İkrâr Cemi ve Ritüelleri”, Acta Turcıca, C. 5, S. 2, s. 1-18.

9. Kayaokay, İlyas (2024). “Pir Sultan Abdal’ın Bir Cönkte Bulunan Devriyye Türündeki Nefesi ve Halk Şiirine Tesiri”, 11. International New York Academic Research Congress on Social, Humanities, Administrative, and Educational Sciences Proceedings Books, BZT Turan Academy Yayınları, s. 763-789.
10. Kayaokay, İlyas (2025). “Alevî-Bektaşîliğin Manifestosu: Pîr Sultân Abdâl ve Hatâyî’ye Atfedilen ‘Serseri Girme Meydâna’ Nefesi Üzerine”, Eski Türk Edebiyatı Alanında Araştırmalar ve Değerlendirmeler, Ankara: Gece Yayınları, s. 47-63.
11. Koca, Ferhat (2000). “İkrâr”, “İman”, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C. 22, s. 38-40.
12. Kubbealtı Lügati (https://www.lugatim.com/s/ikrâr Erişim Tarihi: 17.09.2025).
13. Özarslan, Selim (2000). “Kâlû Belâ Kavramı Üzerine Bir İnceleme”, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (Prof. Dr. Şaban Kuzgun Armağanı), S. 5, s. 527-535.
14. Özcan, Hüseyin (2003). “Bektâşîlikte Dâr Kavramı ve Hallâc-ı Mansûr Etkisi”, Folklor/Edebiyat Dergisi, S. 33, s. 249-254.
15. Özdemir, Ali Rıza (2022). “Alevî-Bektaşî Yolunda İkrâr Kavramının Kurumsal Çerçevesi”, Kültür Araştırmaları Dergisi, S. 12, s. 174-200.
16. Özdemir, Özlem (2024). “Risâle Der Beyan-ı İkrâr ve Bi-İsmi’ş-Şah Başlıklı Metnin Işığında Bektaşîlikte İkrâr Kavramına Dair Bazı Değerlendirmeler”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 112, s. 85-98.
17. Öztelli, Cahit (1989). Pir Sultan Abdal Yaşamı ve Bütün Şiirleri. İstanbul: Özgür Yayın Dağıtım.
18. Sinanoğlu, Mustafa (2000). “İman”, T.D.V. İslam Ansiklopedisi, C. 22, s. 216-219.