HAYY BİN YAKZAN İLE OĞUZ KAĞAN ARASINDA KOZMİK DÜZEN VE HAKİKAT ARAYIŞI

Öz

Bu çalışma, İbn Tufeyl’in Hayy bin Yakzan adlı felsefî anlatısıyla Türk mitolojisinin temel metinlerinden olan Oğuz Kağan Destanı arasındaki ortak kozmolojik, sembolik ve epistemolojik unsurları karşılaştırmalı bir bakışla incelemektedir. Hayy bin Yakzan, bireyin tabiat, tefekkür ve içsel sezgi yoluyla hakikate ulaşmasını konu edinen bir metafizik yolculuk sunarken; Uygur harfli Oğuz Kağan Destanı ve Reşideddin Oğuznâmesi, toplumun kökenini, kozmik düzenle bağlantısını ve kut anlayışını kurucu bir mitolojik çerçeve içinde ele alır. Her iki gelenekte de kahramanın doğa ile kurduğu ilişki, ilahî rehberlik, kozmik düzeni keşfetme ve hakikati anlamlandırma süreçleri merkezi bir yer tutmaktadır. Hayy’ın bireysel hakikat arayışı ile Oğuz Kağan’ın toplumsal düzeni kuran destansı yolculuğu; rehberlik, evren tasavvuru, insanın konumu ve hakikate erişim biçimleri bakımından hem kesişen hem de ayrışan temalar sunar. Bu makale, söz konusu anlatıları disiplinlerarası bir perspektifle ele alarak, İslam felsefesi ile Türk mitolojisinin ortak manevî ve sembolik kodlarını ortaya koymayı ve bireysel bilgi ile kolektif bilgelik arasındaki ilişkiyi görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam felsefesi
• Türk mitolojisi
• Hayy bin Yakzan
• Oğuz Kağan destanı
• hakikat arayışı

COSMIC ORDER AND THE QUEST FOR TRUTH IN HAYY IBN YAQZAN AND THE OGHUZ KHAN EPIC

Öz

This study offers a comparative analysis of Hayy ibn Yaqzan, the philosophical allegory written by Ibn Tufayl, and one of the foundational narratives of Turkish mythology, the Oghuz Khan Epic. While Hayy ibn Yaqzan presents a metaphysical journey in which an individual attains truth through observation of nature, contemplation, and inner intuition, the Uighur-script Oghuz Khan Epic and the Rashid al-Din Oghuznameh articulate a mythological framework that reflects the origins of society, its relationship with the cosmic order, and the concept of kut as divine legitimacy. In both traditions, the protagonist’s engagement with nature, the presence of divine or symbolic guidance, and the quest to understand the structure of the cosmos play a central role. Hayy’s solitary quest for metaphysical knowledge and Oghuz Khan’s epic journey of establishing social order intersect through themes such as cosmic symbolism, forms of guidance, human positioning in the universe, and modes of attaining truth, while also diverging in their epistemological and socio-cultural orientations. By examining these narratives through an interdisciplinary lens, the article aims to reveal the shared spiritual and symbolic codes of Islamic philosophy and Turkish mythology, thereby illuminating the relationship between individual knowledge and collective wisdom.

Anahtar Kelimeler

• Islamic philosophy
• Turkish mythology
• Hayy ibn Yaqzan
• Oghuz Khan epic
• quest for truth.

Kaynakça

1. Ağca, Ferruh (2019). Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Attar, Samar (2021). İbn Tufeyl’in Modern Batı Düşüncesi Üzerindeki Etkisi, (Çev. Ayşenur Alper). İstanbul: Albaraka Yayınları.
2. Bayat, Fuzuli (2013). Oğuz Destan Dünyası: Oğuznamelerin Tarihî, Mitolojik Kökenleri ve Teşekkülü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
3. Bayat, Fuzuli (2017). Kadim Türklerin Mitolojik Hikâyeleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
4. Demirbilek, Salih (2020). “Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı ile Orhon Yazıtlarında Bozkır Kültürüne Ait Unsurlar”, Millî Folklor, C. 16, S. 125, s. 60-70.
5. Doğan, Öztürk (2023). “Dede Korkut Hikâyeleri ve Oğuz Kağan Destanlarında Geçen Tabiatüstü Unsurların Mukeyeseli İncelenmesi”, Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, C. 6, S. 1, s. 245-262.
6. Ergin, Muharrem (1970). Oğuz Kağan Destanı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
7. Fahri, Macit (2008). İslam Felsefesi Kelamı ve Tasavvufuna Kısa Bir Giriş, (Çev. Şahin Filiz). İstanbul: İnsan Yayınları.
8. Gutas, Dimitri (2004). İbn Sina’nın Mirası, (Çev. M. Cüneyt Kaya). İstanbul: Klasik Yayınları.

9. Gündüz, Tufan (2016). Oğuz Kağan Destanı: Reşideddin Oğuznâmesi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
10. İbn Tufeyl (2014a). “Hayy B. Yakzan”, İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri, (Çev. Mahmut Kaya). İstanbul: Klasik Yayınları.
11. İbn Tufeyl (2014b). Varlığın Gizemini Arayan Genç Hayy bin Yakzan, (Haz. Mustafa Uluçay). İstanbul: Nesil Yayınları.
12. Kalafat, Yaşar (2012). Türk Mitolojisinde Kurt. Ankara: Berikan Yayınları.
13. Ögel, Bahaeddin (2010a). Türk Mitolojisi. C. I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Ögel, Bahaeddin (2010b). Türk Mitolojisi. C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Özdemir, Serdar Deniz (2025). “Oğuz Kağan ve Manas Destanlarında Beşikte İken Konuşma Motifi Üzerine Kahramanlık Mitosu Bağlamında Bir İnceleme”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 22, S. 1, s. 161–170.
16. Roux, Jean-Paul (2002). Türklerin ve Moğolların Eski Dini, (Çev. Aykut Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
17. Roux, Jean-Paul (2011). Eski Türk Mitolojisi, (Çev. Musa Yaşar Sağlam). Ankara: BilgeSu Yayınları.
18. Togan, Zeki Velidî (1982). Oğuz Destanı: Raşideddin Oğuznâmesi Tercüme ve Tahlili. İstanbul: Enderun Yayınları.
19. Türker, Ömer (2009). “Hayy b. Yakzan: İnsanlık Adasında Yalnız Bir Hakikat Yolcusu”, İstanbul University Journal of Sociology. C. 3, S. 18, s. 195-204.
20. Uslu, Bahattin (2016). Türk Mitolojisi. İstanbul: Kamer Yayınları.
21. Yıldırım, Onur (2023). “Bir Anomalinin İfşası Olarak İbn Tufeyl’in Hayy Öyküsü”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, C. 12, S. 2, s. 1020-1034. https://doi.org/10.15869/itobiad.1248361