CUMHURİYET DÖNEMİ’NİN İLK SATRANÇ KİTABI: AMELÎ VE NAZARÎ ŞATRANC REHBERİ

Öz

Hüseyin Emrullah Barkan’ın (1877-1952) Dâhiliye Vekâleti Hukuk Müşaviri iken kaleme aldığı Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, satranç öğretiminin kuramsal (nazarî) ve uygulamalı (amelî) boyutlarıyla ele alındığı 128 sayfalık bir satranç kitabıdır. Cumhuriyet Dönemi’nin ilk satranç kitabı olma özelliğini taşıyan eser, 1927’de Evkaf-ı İslamiye Matbaasında Arap harfleriyle basılmıştır. Hüseyin Emrullah Barkan’ın bu eserini yazma amacı eserin isminden de anlaşıldığı üzere satrancı tüm yönleriyle öğretmek ve satranca olan ilgiyi artırmaktır. Yazar, 20. yüzyılın başlarında satrancın dünyadaki konumunu ve medeni ülkelerde satranca verilen değeri vurgulayarak Türkiye’de satrancın kurumsallaşmasının, bu oyunun öğretildiği ve turnuvaların düzenlendiği mekânların kurulmasının önemine dikkati çekmiştir. Bu çalışmada, günümüz Türkçesine aktarılmamış Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi’nin içeriğinin ortaya konulması, eserin satranç eğitimi açısından taşıdığı önemin vurgulanması ve Türk satranç literatürüne katkı sunulması amaçlanmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizinden yararlanılmıştır. Türkiye'deki modern satranç literatürünün başlangıç noktasını teşkil eden Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, satrançtaki uluslararası gelişmeleri Türk okuyucusuna aktaran, satranç eğitimini teorik-pratik yönleriyle öğreten, eserdeki modern satranç terminolojisiyle zengin bir veri kaynağı olan özgün bir çalışmadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet Dönemi
• satranç tarihi
• satranç terimleri
• rehber.

THE FIRST CHESS BOOK OF THE REPUBLICAN ERA: AMELÎ VE NAZARÎ ŞATRANC REHBERİ (THE PRACTİCAL AND THEORETİCAL CHESS GUİDE)

Öz

Hüseyin Emrullah Barkan's (1877-1952), aldığı Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi (Practical and Theoretical Chess Guide), written while he was Legal Advisor to the Ministry of the Interior, is a 128-page chess book that addresses both the theoretical and practical dimensions of chess instruction. The work, which is the first chess book of the Republican Era, was printed in Arabic script in 1927 at the Evkaf-ı İslâmiye Printing House. As the title suggests, Hüseyin Emrullah Barkan's purpose in writing this work was to teach chess in all its aspects and to increase interest in the game. The author emphasized the position of chess in the world at the beginning of the 20th century and the value given to chess in civilized countries, drawing attention to the importance of institutionalizing chess in Turkey and establishing venues where the game is taught and tournaments are held. This study aims to examine and present the content of Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, which has not previously been translated into modern Turkish, to highlight the significance of the work in the context of chess education, and to contribute to the body of Turkish chess literature. The study utilizes document analysis, one of the qualitative research methods. Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi (Practical and Theoretical Chess Guide), which marks the starting point of modern chess literature in Turkey, is an original work that conveys international developments in chess to Turkish readers, teaches chess education in its theoretical and practical aspects, and is a rich source of data with the modern chess terminology used in the work.

Anahtar Kelimeler

• Republican era
• chess history
• chess terms
• guide

Kaynakça

1. Adil Hikmet Bey (2012). Asya’da Beş Türk, (Haz. Yusuf Gedikli), (3. Baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
2. Barkan, Hüseyin Emrullah (1927). Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi. İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası.
3. Gürışık Köksal, Bihter; Kaman, Sevda (2021). İsmail Gelenbevî’nin Satranç Risâlesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
4. Haznedaroğlu, Ahmet (2021). Kültürden Sanata Satranç Tarihimiz (∞-1990). C. 1. Ankara: Türkiye Satranç Federasyonu Yayınları.
5. Murray, H. J. (1913). A History of Chess. Oxford: Clarendon Press.
6. URL 1. Münteha Mansubeleri, Şah ve Piyade. Milli Kütüphane. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/ [Erişim tarihi: 09.10.2025].
7. URL 2. Satranç Kulübü haberi, 28 Temmuz 1935, Tan Gazetesi. https://www.gastearsivi.com/ [Erişim tarihi: 10.11.2025].
8. URL 3. Satranç Kulübü haberi, 26 Şubat 1937, Akşam Gazetesi. https://www.gastearsivi.com/ [Erişim tarihi: 10.11.2025].

9. URL 4. Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi,https://arch ive.org/details/amelvenazariatra008800/page/38/mode/2up [Erişim Tarihi: 09.10.2025].
10. URL 5. Amelî ve Nazarî Şatranc Rehberi, İBB Atatürk Kitaplığı, https://katalog.ibb.gov.tr/yordam/?dil=0&p= 1&q=H%C3%9CSEY%C4%B0N+EMRULLAH&alan=tum_txt&demirbas=SEL_Osm_01379_Osm_01379 [Erişim tarihi: 09.10.2025].