Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi

Nazan Savaş; Lütfü Savaş

Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi

Öz

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Küresel Tüberküloz Raporu-2024’de; yüzyıllarca en ölümcül enfeksiyon hastalığı olan tüberkülozun (TB) son 200 yılda bir milyar kişinin ölüme neden olduğu, COVID-19 pandemisinden sonra tek kaynaklı bulaşıcı hastalığa bağlı ölüm nedenleri sıralamasındaki ilk sıradaki eski yerine 2023 yılında geri döndüğü, çok ilaca dirençli TB’un hala önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu açıklanmıştır. Yaşanan savaşlar, göçler, HIV ve COVID-19 pandemileri, eşitsizlikler, yetersiz politik kararlılıklar, yetersiz kaynak ayrılmaları, yetersiz ARGE faaliyetleri ve tüm bu durumların yönetilmesindeki sorunlar TB’un insidansında ve fatalitesinde önemli birer etken olmuştur. Bu derlemede TB hastalığının insanlık tarihi boyunca dünyadaki seyri ve mücadelesi kronolojik olarak sunulmuştur. Hastalığın anlaşılmasında ve mücadelesinde önemli katkılar sağlayan bilim insanları ve çalışmaları, ülke yönetimlerinin yaklaşımları, DSÖ stratejileri ve uygulamaları, Birleşmiş Milletler toplantı ve kararları özetlenmiştir. Tüberkülozla mücadelede hastalığın sık görüldüğü geri kalmış ülkelerdeki finansman sorunu, ülkelerdeki üst düzey liderlerin tutumu, yeni tarama yöntemleri ve aşılar, çok ilaca dirençle mücadelede yeni geliştirilen ilaçlar açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

1. Natarajan A, Beena PM, Devnikar AV, Mali S. A systemic review on tuberculosis. Indian J Tuberc. 2020 Jul;67(3):295-311. doi:10.1016/j.ijtb.2020.02.005. Epub 2020 Feb 28. PMID: 32825856.
2. Paulson, T. Epidemiology: A mortal foe. Nature 502, S2-3 (2013).
3. Global tuberculosis report 2024. Geneva: World Health Organization; 2024. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
4. Chakaya J, Khan M, Ntoumi F, Aklillu E, Fatima R, Mwaba P, et al. Global tuberculosis report 2020-reflections on the global TB burden, treatment and prevention efforts. Int J Infect Dis 2021; 113: 7-12.
5. Global tuberculosis report 2022. Geneva: World Health Organization; 2022. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
6. Stone AC, Wilbur AK, Buikstra JE, Roberts CA. Tuberculosis and leprosy in perspective. Am J Phys Anthropol. 2009; 140 Suppl 49:66-94.
7. Kappelman J, Alçiçek MC, Kazanci N, Schultz M, Ozkul M, Sen S. First Homo erectus from Turkey and implications for migrations into temperate Eurasia. Am J Phys Anthropol. 2008; 135 (1):110-6.
8. Brosch R, Gordon SV, Marmiesse M, Brodin P, Buchrieser C, Eiglmeier K, et al. A new evolutionary scenario for the Mycobacterium tuberculosis complex. Proc. Natl. Acad. Sci. 99, 3684–3689 (2002).

9. Comas I, Coscolla M, Luo T, Borrell S, Holt KE, Kato-Maeda M, et al. Out-of-Africa migration and Neolithic coexpansion of Mycobacterium tuberculosis with modern humans. Nat. Genet. 45, 1176–82 (2013).
10. Brites D. & Gagneux S. Co-evolution of Mycobacterium tuberculosis and Homo sapiens. Immunol. Rev. 2015; 264, 6–24.
11. Chisholm RH, Trauer JM, Curnoe D, Tanaka MM. Controlled fire use in early humans might have triggered the evolutionary emergence of tuberculosis. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 113, 9051–6 (2016).
12. Morse D, Brothwell DR, Ucko PJ. Tuberculosis in ancient Egypt. Am Rev Respir Dis. 1964;90:524-41.
13. Barberis I, Bragazzi NL, Galluzzo L, Martini M. The history of tuberculosis: from the first historical records to the isolation of Koch's bacillus. J Prev Med Hyg. 2017 Mar;58(1):E9-E12. PMID: 28515626; PMCID: PMC5432783.
14. Agarwal Y, Chopra RK, Gupta DK, Sethi RS. The tuberculosis timeline: Of white plague, a birthday present, and vignettes of myriad hues. Astrocyte 2017;4:7-26.
15. Zysk, Kenneth G. Medicine in the Veda: Religious Healing in the Veda. New Delhi: Motilal Banarsidas. 1998.
16. Hippocrates (460-370 BCE). Book 1 - Of the epidemics. In: Adams F (Ed.). The genuine works of Hippocrates. London: The Sydenham Society 1849.
17. Adams F, editör. Hipokrat'ın hakiki eserleri. Londra: Sydenham Derneği; 1849. Kitap 1 – Salgınlar hakkında. Hipokrat (MÖ 460-370).
18. Roberts CA, Buikstra JE. The bioarchaeology of tuberculosis. A global view on a reemerging disease. Gainesville, FL: University of Florida Press; 2003.
19. Frith J. History of tuberculosis Part 1 – Pthisis, consumption and the White Plague. Journal of Military and Veterans’ Health 2014;22(2).
20. Gurunluoglu R, Gurunluoglu A. Paul of Aegina: landmark in surgical progress. World J Surg 2003;27(1):18-25.
21. Herzog H. History of tuberculosis. Respiration 1998; 65: 5‑15.
22. Saeed BW. Malignant tuberculosis. J Ayub Med Coll Abbottabad 2006;18(3):1-2.
23. Sabbatani S. Historical insights into tuberculosis. Girolamo Fracastoro’s intuition on the transmission of tuberculosis and his opponents. History of an idea. Infez Med 2004;12(4):284-91.
24. O’Connor TM. Tuberculosis: overview. In: Reference Module in Biomedical Sciences, from International Encyclopedia of Public Health. New York, NY: Elsevier 2008, pp. 408-14.
25. Daniel TM, The history of tuberculosis. Respiratory Medicine (2006) 100, 1862–1870.
26. Daniel TM. Captain of death: the story of tuberculosis. Rochester, NY: University of Rochester Press 1997.
27. Daniel TM. Pioneers in Medicine and their Impact on Tuberculosis. Rochester, NY: University of Rochester Press 2000, pp. 4, 29, 46-48, 50-51, 74-76.
28. Dormandy T. The White Death: a history of tuberculosis. London: The Hambledon press 1999, pp. 2, 4, 13.
29. Roguin A. Rene Theophile Hyacinthe Laennec (1781‑1826): The man behind the stethoscope. Clin Med Res 2006; 4 (3): 230‑235.
30. Typy M.L, Bailey R. Trouncing Tuberculosis. Erişim linki; https://humanprogress.org/trends/trouncing-tuberculosis/ Erişim tarihi:05.01.2025.
31. Blevins S M, Bronze MS. Robert Koch and the ‘golden age’ of bacteriology. International Journal of Infectious Diseases 14 (2010) e744–e751.
32. Koch R. The etiology of tuberculosis (1884). In: Carter KC; translator. Essays of Robert Koch. Connecticut: Greenwood Press; 1987. p. 129–50.
33. Daniel TM. Robert Koch and the pathogenesis of tuberculosis. Int J Tuberc Lung Dis 2005;9:1181–2.
34. Sakula A. Robert Koch: centenary of the discovery of the tubercle bacillus, 1882. Thorax 1982;37:246–51.
35. Gradmann C. Robert Koch and the pressures of scientific research: tuberculosis and tuberculin. Medical History 2001;45(1):1-32.
36. Luca S, Mihaescu T. History of BCG Vaccine. Maedica (Bucur). 2013 Mar;8(1):53-8. PMID: 24023600; PMCID: PMC3749764.
37. Tekin AC. 1939-1950 Yılları Arasında Türkiye’de Veremle Mücadele Faaliyetleri. Journal of Universal History Studies (JUHIS) 2018; I(1):1–21.
38. Final Report of the First Executive Board of the United Nations International Children’s Emergency Fund. 11 December 1946 - 31 December 1950. Erişim adresi: https://www.unicef.org/media/85601/file/first-exec-board-final-report-1950.pdf Erişim tarihi:23.02.2025.
39. Comstock GW. The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research. Clin Infect Dis. 1994 Sep;19(3):528-40. doi: 10.1093/clinids/19.3.528. PMID: 7811874.
40. Murray JF, Schraufnagel DE, Hopewell PC. Treatment of Tuberculosis. A Historical Perspective. Ann Am Thorac Soc. 2015 Dec;12(12):1749-59. doi: 10.1513/AnnalsATS.201509-632PS. PMID: 26653188.
41. Hinshaw HC, Feldman WH, Pfuetze KH. Treatment of tuberculosis with streptomycin; a summary of observations on one hundred cases. J Am Med Assoc 1946;132:778– 782.
42. Swedish National Association against Tuberculosis, Therapeutic Trials Committee. para-Aminosalicylic acid treatment in pulmonary tuberculosis. Am Rev Tuberc 1950;61:597–612.
43. British Thoracic and Tuberculosis Association. Short- course chemotherapy in pulmonary tuberculosis: a controlled trial by the British Thoracic and Tuberculosis Association. Lancet 1976;2:1102–1104.
44. Singh H, Rupal A, Al Omari O, Jani C, Ahmed A, Khaliqdina S, Walker A, Shalhoub J, Thomson C, Marshall DC, Salciccioli JD. Trends in pulmonary tuberculosis mortality between 1985 and 2018: an observational analysis. BMC Pulm Med. 2023 May 26;23(1):184. doi: 10.1186/s12890-023-02458-9. PMID: 37237250; PMCID: PMC10224609.
45. Gallant, Victor, Venkata Duvvuri, and Manson McGuire. "Tuberculosis in Canada-summary 2015." Canada Communicable Disease Report 43.3-4 (2017): 77.
46. United Nations Press Release, H/2903, 22 March 1996; World Health Organization Says Tuberculosis Deaths Reach Historic Levels. Erişim adresi: https://press.un.org/en/1996/19960322.h2903.html. Erişim tarihi: 23.02.2025.
47. MC Raviglione, A Pio, Evolution of WHO policies for tuberculosis control, 1948–2001, The Lancet, 2002; volume 359, Issue 9308; 775-780, ISSN 0140-6736.
48. Dolin PJ, Raviglione MC, Kochi A. Global tuberculosis incidence and mortality during 1990-2000. Bull World Health Organ. 1994;72(2):213-20. PMID: 8205640; PMCID: PMC2486541.
49. Bloch, AB, Cauthen, GM, Onorato, IM, ve diğerleri. Amerika Birleşik Devletleri'nde ilaca dirençli tüberkülozun ülke çapındaki araştırması. JAMA 1994;271:665-671.
50. Raviglione MC. The TB epidemic from 1992 to 2002. Tuberculosis (Edinb). 2003;83(1-3):4-14. doi: 10.1016/s1472-9792(02)00071-9. PMID: 12758183.
51. What is DOTS? Erişim adresi: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/65979/WHO_CDS_CPC_TB_99.270.pdf Erişim tarihi:25.02.2025.
52. Murali MS, Sajjan BS. DOTS strategy for control of tuberculosis epidemic. Indian J Med Sci. 2002 Jan;56(1):16-8. PMID: 12508626.
53. World Health Organization. Global Tuberculosis Programme. Global Tuberculosis Control. WHO Report 1998. Geneva, Switzerland, WHO/TB/98-237.
54. The Global Plan to Stop TB 2006-2015: Progress Report 2006-2008. Actions For Life: Building A Successful Future Together. Pages 8-9.
55. Mario C. Raviglione, The TB epidemic from 1992 to 2002. Tuberculosis, Volume 83, Issues 1–3, 2003, Pages 4-14.
56. Resolution WHA58.14. Sustainable financing for tuberculosis prevention and control. In: Fifty-eighth World Health Assembly. Geneva, 16–25 May 2005. Resolutions and decisions. Geneva, World Health Organization, 2005 (WHA58/2005/REC/1), Annex: 79–81.
57. Türk Tabipleri Birliği Tüberküloz Raporu. Birinci Bölüm;Tüberküloz Gerçeği. Birinci Baskı, Ocak 2012, Ankara. Türk Tabipleri Birliği Yayınları. s:7.
58. World Health Organization. Tuberculosis. The End TB Strategy. https://www.who.int/teams/global-tuberculosis-programme/the-end-tb-strategy
59. Global tuberculosis report 2017. Geneva: World Health Organization; 2017. Licence: CC BY-NC.
60. Pai M. Time for high-burden countries to lead the tuberculosis research agenda. PLoS Med. 2018 Mar 23;15(3):e1002544. doi:10.1371/journal.pmed.1002544. PMID: 29570726; PMCID: PMC5865711.
61. Moscow Declaration to End TB; First WHO global ministerial conference on ending TB in the sustainable development era: a multisectoral response. Geneva: World Health Organization and the Ministry of Health of the Russian Federation; 2017 (https://iris.who.int/handle/10665/345527).
62. Goletti D, Al-Abri S, Migliori GB, Arlehamn CL, Haldar P, Sundling C, da Costa C, To KW, Martineau AR, Petersen E, Zumla A, Shan Lee S. World Tuberculosis Day 2024 theme "Yes! We can end TB" can be made a reality through concerted global efforts that advance detection, diagnosis, and treatment of tuberculosis infection and disease. Int J Infect Dis. 2024 Apr;141S:106993. doi: 10.1016/j.ijid.2024.106993. Epub 2024 Mar 7. PMID: 38458422.
63. TB infection tests that are currently recommended by WHO. Erişim adresi: https://tbksp.who.int/en/node/2398 Erişim tarihi:10.03.2025.
64. Global tuberculosis report 2023. Geneva: World Health Organization; 2023. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.
65. Updated WHO consolidated guidelines on DR-TB treatment 2025. Erişim adresi: https://vmc.euro.who.int/vmc/public/Files/Public/Webinars/1%20Updated%20WHO%20recommendations%20and%20guidance%20on%20treatment%20of%20DR-TB_EURO%20VMC%20ENG.pdf. Erişim tarihi:18.03.2025.
66. World Health Organization. World Tuberculosis Day 2024. Erişim adresi: https://www.who.int/campaigns/world-tb-day/2024. Erişim tarihi:19.03.2025.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Sağlığı

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Nazan Savaş ^* Bu kişi benim
0000-0001-5573-1255
Türkiye

Lütfü Savaş Bu kişi benim
0009-0007-3089-5895
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

29 Haziran 2026

Gönderilme Tarihi

27 Mart 2025

Kabul Tarihi

22 Nisan 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 3 Sayı: 1

IZ

https://izlik.org/JA47AY48SN

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Savaş, N., & Savaş, L. (2026). Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 3(1), 3-10. https://izlik.org/JA47AY48SN

AMA

1.Savaş N, Savaş L. Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi. HASAUD. 2026;3(1):3-10. https://izlik.org/JA47AY48SN

Chicago

Savaş, Nazan, ve Lütfü Savaş. 2026. “Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 3 (1): 3-10. https://izlik.org/JA47AY48SN.

EndNote

Savaş N, Savaş L (01 Haziran 2026) Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 3 1 3–10.

IEEE

[1]N. Savaş ve L. Savaş, “Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi”, HASAUD, c. 3, sy 1, ss. 3–10, Haz. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA47AY48SN

ISNAD

Savaş, Nazan - Savaş, Lütfü. “Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi 3/1 (01 Haziran 2026): 3-10. https://izlik.org/JA47AY48SN.

JAMA

1.Savaş N, Savaş L. Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi. HASAUD. 2026;3:3–10.

MLA

Savaş, Nazan, ve Lütfü Savaş. “Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi”. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, c. 3, sy 1, Haziran 2026, ss. 3-10, https://izlik.org/JA47AY48SN.

Vancouver

1.Nazan Savaş, Lütfü Savaş. Çağlar Boyunca Dünyada Tüberküloz Seyri ve Mücadelesi. HASAUD [Internet]. 01 Haziran 2026;3(1):3-10. Erişim adresi: https://izlik.org/JA47AY48SN