The Māturīdī Mutakallimūns' Perception of Dahriyya

Yıl 2025, Sayı: 2, 1 - 19, 31.12.2025

Numan Karagöz

Öz

The term Dahriyya is generally used to describe materialist-atheist movements. It is accepted that the concept is based on the Holy Quran. According to the "dahr" belief in verse 24 of Surah Jathiyah, some Arab polytheists believe that worldly life is eternal, that there is no life after death, and that the only power that will destroy them is eternal time (dahr). In the Holy Quran, the concept of dahr is mentioned in this sense only in the relevant verse, and there is no other information about the belief in dahr and the followers of this belief in this verse.
There is no mention in historical sources of any person or community advocating the dahr belief in the Hejaz region after Islam. Therefore, it is understood that this belief disappeared with Islam. However, the concept of Dahriyya, derived from the word dahr, has always existed in Islamic literature. It is debatable which belief-philosophy groups this “new Dahriyya” corresponds to, or even whether there is a specific group bearing this name. Scholars have not used this concept in a standard sense. Therefore, the meaning of the term Dahriyya may vary from author to author in the sources. In this study, we examined in which meanings and towards which religious-philosophical groups the concept of Dahriyya was used by Māturīdī theologians. It has been determined that the Māturīdis used this concept in many different contexts other than the materialist-atheist meaning that later became partly standard.

Anahtar Kelimeler

Kalām , al-Māturīdiyya , al-Imām al-Māturīdī , Dahriyya

Mâtürîdî Kelâmcılarda Dehriyye Telakkisi

Öz

Dehriyye kavramı genellikle materyalist-ateist akımları tanımlamak için kullanılır. Kavramın Kur’an-ı Kerîm’e dayandığı kabul edilmektedir. Câsiye Sûresi 24. âyette yer alan dehr inancına göre bazı Arap müşrikleri dünya hayatının sonsuz olduğuna, ölümden sonra bir hayatın bulunmadığına ve kendilerini helâk edecek tek gücün sonsuz zaman (dehr) olduğuna inanmaktadır. Kur’an’da dehr kavramı bu anlamıyla sadece ilgili âyette geçmekte, bu âyette dehr inancı ve bu inancın müntesipleri hakkında farklı bir bilgi bulunmamaktadır.
İslâm’dan sonra Hicaz bölgesinde dehr inancını savunan kişi veya gruplara tarihsel kaynaklarda rastlanmamaktadır. Dolayısıyla bu inancın İslâm ile birlikte ortadan kalktığı anlaşılmaktadır. Ancak dehr kelimesinden türetilen Dehriyye kavramı İslâmî literatürde her zaman yer almıştır. Bu “yeni Dehriyye’nin” hangi inanç-felsefe gruplarını karşıladığı, dahası bu adı taşıyan muayyen bir grubun olup-olmadığı tartışmalıdır. Âlimler bu kavramı standart bir anlamda kullanmamışlardır. Dolayısıyla kaynaklarda geçen Dehriyye kavramının hangi anlamda kullanıldığı yazardan yazara değişebilmektedir. Çalışmamızda Dehriyye kavramının Mâtürîdî kelâmcılar tarafından hangi anlamlarda ve hangi dinî-felsefî grupları tanımlamak için kullanıldığı incelenmiş, Mâtürîdîlerin bu kavramı daha sonraları kısmen standartlaşan materyalist-ateist anlamının dışında pek çok farklı bağlamlarda kullandıkları tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Mâtürîdîlik , İmâm Mâtürîdî , Dehriyye

Etik Beyan

Bu çalışma, Malatya İnönü Üniversitesinde 2021 yılında tamamlanan “Mâtürîdî Kelâmcılarda Dehriyye Eleştirisi” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

• Altıntaş, Hayrani. “Dehriyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/107-109. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Âlûsî, Mahmud Şükrî el-. Bülûgu’l-ereb fî ma’rifeti ahvâli’l-Arab. 3 Cilt, yy, ts.
• Arslan, Ahmet. İlkçağ Felsefe Tarihi. 5 Cilt. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2008.
• Bağdâdî, Abdülkâhir b. Tâhir el-. el-Fark beyne’l-fırak. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, ts.
• Bağdâdî, Abdülkâhir el-. Usûlü’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Beyâzî, Kâdî Kemâleddîn Ahmed el-. İşârâtü’l-merâm min ibârâti’l-İmâm. thk. Yusuf Abdürrezzâk eş-Şâfiî. Karachi: Zam Zam Publishers, 2004.
• Bîrûnî, Ebü’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed el-. Fî Tahkîki mâ li’l-Hind min makûletin makbûletin fi’l-akli ev merzûle. Haydarâbâd: Dâiretü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1958.
• Cevâd Ali. el-Mufassal fî tarîhi’l-Arab kable’l-İslâm. 10 Cilt, yy, 1993.
• Ebû Rîde, Muhammed Abdülhadi. İbrahim b. Seyyâr en-Nazzâm ve ârâuhû el-kelâmiyye ve’l-felsefiyye. Kahire: Matbatü Lecneti’t-Te’lîf ve’t-Terceme ve’n-Neşr, ts.
• Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed. Şerhu’l-Umde (el-İ’timâd fi’l-İ’tikâd). thk. Abdullah Muhammed Abdullah İsmail. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2012.
• Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Meymûn b. Muhammed. Bahrü’l-kelâm. Şam: Dârü’l-Ferfûr, 1997.
• Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Meymûn b. Muhammed. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2004.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kûb el-. el-Kâmûsu’l-muhît. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2008.
• Gazzâli, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. el-Munkız mine’d-dalâl. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 3. Basım, 1991.
• Güç, Ahmet. “Sümeniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/132-133. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Gündüz, Şinasi. “Sâbiîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/341-344. İstanbul: TDV Yayınları, 2008. Hizmetli, Sabri. “Karmatîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/510-514. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâr’u-Sâdır, ts.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâl b. Ebî Şerîf. el-Müsâyere fî ilmi’l-Kelâm. Kahire: el-Matbaatü’l-Mahmûdiyye, ts.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâl b. Ebî Şerîf. Kitâbü’l-Müsâmere fî şerhi’l-müsâyere. 2 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2006.
• İbnü’l-Melâhimî, Rükneddîn Mahmûd b. Muhammed. el-Mu’temed fî usûli’d-dîn. thk. Martin J. Mcdermott - Wilferd Madelung. London: el-Hüdâ, 1991.
• Kâdî Abdülcebbâr. el-Mugnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. thk. İbrahim Medkûr. 20 Cilt, yy, ts.
• Karadeniz, Osman. “Heyûlâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/294-295. İstanbul: TDV Yayınları, 1998. Küçük, Abdurrahman vd. Dinler Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 8. Basım, 2017.
• Makdisî, Muhammed b. Ahmed el-Beşşârî el-. Ahsenü’t-tekâsîm fî ma’rifeti’l-ekâlîm. Kahire: Mektebetü-Medbûlî, 3. Basım, 1991.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâr’u-Sâdır, ts.
• Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed el-. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2003.
• Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-. el-Metâlibu’l-âliye mine’l-ilmi’l-ilâhî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1987.
• Sâbûnî, Nureddin Ahmed b. Mahmud es-. el-Bidâye mine’l-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Fethullah Huleyf. İskenderiye: Dârü’l-Maârif, 1969.
• Sâbûnî, Nureddin Ahmed b. Mahmud es-. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâr’u- İbn Hazm, 2014.
• Saffâr, Ebû İshak İbrahim b. İsmail es-. Telhîsu’l-edille li-kavâ’idi’t-tevhîd. thk. Angelika Brodersen. 2 Cilt. Beyrut: el-Ma’hedü’l-Almânî li’l-Ebhâsi’ş-Şarkiyye, 2011.
• Sinanoğlu, Mustafa. “Seneviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/521-522. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerim eş-. el-Milel ve’n-nihal. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1982.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân an te’vîl-i âyi’l-Kur’ân. 26 Cilt. Kahire: Dâr’u- Hicr, 2001.
• Ülken, Hilmi Ziya. Felsefeye Giriş 2. Ankara: AÜİF Yayınları, 2. Basım, 1963.