İcâre‑i Nefis: XV. Yüzyıl Bursa'sında Hizmet Akdi Uygulaması ve Hukuki Tahlili

Bu makalede, İslam dünyasının günümüze ulaşan en erken tarihli yegâne sicil koleksiyonu olan XV. yüzyıl Bursa kadı sicillerinden hareketle hizmet akdinin Bursa'daki uygulamalarının incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışma kapsamında, incelenen yüzyıla ait toplam 19 kadı sicili arasından belirli kriterler doğrultusunda seçilen 5 sicil üzerinden, Osmanlı'nın bilinen en erken sicili olan 1455‑1456 tarihli Bursa sicilinden başlayarak XV. yüzyılın sonuna kadar olan dönem analiz edilmiştir. İlgili sicillerde hizmet akdi ile ilgili tespit edilen kayıtların muhtevasından hareketle söz konusu akdin XV. asırda Osmanlı Bursa'sında uygulama şekli, ne tür hizmetlerde işçi ve işveren arasında sözleşme yapılıp sicillere kaydedildiği ve kaydedilen hizmet akitlerinin bağlayıcılığı ile ilgili sağladığı güvence değerlendirilmiştir. Bunlarla birlikte araştırılan dönemde Bursa'da erkek, kadın, çocuk ve köle‑cariye iş gücünün ücretleri ve istihdam alanları da incelenmiştir. İnceleme sonucunda elde edilen bulguların sosyal, ekonomik ve kültürel boyutlarıyla hukuki tahlili yapılmıştır. Bursa'nın, Osmanlı'ya ait günümüze ulaşan en erken tarihli kadı sicillerini barındırması, söz konusu sicilleri kapsayan dönemde şehrin önemli bir ticaret ve sanayi merkezi hâline gelmesi, buna bağlı olarak artan iş gücü talebi ve özellikle dokumacılık sektöründeki canlılık, bu çalışmada Bursa'nın tercih dilmesinde belirleyici faktörler olmuştur.

This article aims to examine the practice of the service contract (aqd al‑hidmat) in Bursa by drawing upon the qadi court records (sijillat) of the 15th century, which constitute the earliest surviving collection of judicial registers in the Islamic world. Within the scope of this study, the period from the earliest known Ottoman court register dated 1455‑1456 and recorded in Bursa to the end of the 15th century has been analyzed based on five court registers selected from a total of nineteen registers belonging to the century in question, in accordance with specific criteria. Based on the content of the entries concerning service contracts identified in these records, the study evaluates how such contracts were practiced in 15th‑century Ottoman Bursa, the types of services for which contracts between employers and employees were drawn up and recorded in the registers, as well as the extent to which these registered contracts provided binding legal security. In addition, the wages and fields of employment of men, women, children, and slaves/concubines in Bursa during the period under study were also investigated. The findings derived from this examination were subjected to legal analysis in their social, economic, and cultural dimensions. The choice of Bursa as the focus of this study was determined by several factors: the city’s possession of the earliest surviving Ottoman qadi egisters, its transformation during the relevant century into a major center of trade and industry, the growing demand for labor, and the vibrancy of the textile sector in particular.