Arşiv Okuryazarlığına Kuramsal Bir Yaklaşım: Kavramsal Çerçeve Önerisi

Bu araştırmanın amacı, arşiv okuryazarlığı kavramını kuramsal bir zeminde ele alarak kavramın tarihsel gelişimini, temel bileşenlerini ve bilgi okuryazarlığıyla olan ilişkisini detaylı bir bakış açısıyla incelemektir. Çalışmada, bireylerin ve toplumun arşivlerle kurduğu etkileşim bağlamında arşiv okuryazarlığının önemi ve gerekliliği vurgulanmakta; ayrıca mevcut uluslararası modellerdeki eksiklikler göz önünde bulundurularak arşiv okuryazarlığı yeterlilik çerçevesinin dijital dönüşüm, yapay zekâ, büyük veri ve eleştirel arşivcilik gibi çağdaş boyutlarla güncellenmesi hedeflenmektedir. Araştırma, literatür taraması ve betimsel analiz yöntemleriyle yürütülmüş; öncelikle kavramın kuramsal temelleri ortaya konulmuş, ardından arşiv okuryazarlığının bilgi okuryazarlığı, dijital okuryazarlık ve arşiv kullanımıyla olan ilişkisi değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, arşiv okuryazarlığının bireylerin ve kurumların arşiv materyallerine erişme, materyalleri anlama, kullanma ve etik biçimde değerlendirme becerilerini şekillendirdiğini göstermektedir. Bu doğrultuda geliştirilen çerçeve, arşiv okuryazarlığına hem kuramsal hem de uygulamalı bir bakış açısı kazandırarak alan yazınına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

The aim of this study is to examine the concept of archival literacy on a theoretical basis and to explore its historical development, main components, and its relationship with information literacy in a clear and detailed way. The study emphasizes the importance and necessity of archival literacy in the context of individuals' and society's interaction with archives. It also aims to update the existing international competency frameworks by including contemporary dimensions such as digital transformation, artificial intelligence, big data, and critical archival studies. The research was conducted through literature review and descriptive analysis methods. First, the theoretical foundations of the concept were presented, and then the relationship between archival literacy, information literacy, digital literacy, and archival use were evaluated. The findings show that archival literacy shapes the abilities of individuals and institutions to access, understand, use, and ethically evaluate archival materials. Accordingly, the proposed framework aims to contribute to the archival literacy literature by providing both a theoretical and practical perspective.