Osmanlı Askerî Eğitiminde Modernleşme: Bahriye Mektebinin Islahına Yönelik Çabalar ve 1851 Yılı Nizamnamesi

The first of the engineering schools opened within the scope of modernizing military technical education in the Ottoman Empire, the Naval Engineering School, was opened in 1775. The school was named Hendese Odası, Mühendishane‑i Bahrî and Bahriye Mektebi. One of the most important processes that the school, which has renewed its administrative structure and curriculum with new regulations since its establishment, has undergone was the opening of the high school section. Thus, an integrated education system was adopted within the school based on the principle that those who completed their high school education would transfer to the military school section. The process that led to the school taking its current form was realized with a 35‑article regulation published in 1851. Since it was determined that the regulation, which had an important place in the institutionalization and development of the school, was not used directly or indirectly in studies related to the school. The main purpose of this study is to bring it to the literature as a microhistory research. It is aimed to contribute to the history of the school and also to the history of Turkish military education by evaluating the innovations brought by the articles in the regulation.

Osmanlı Devleti'nde askerî teknik eğitimin modernleştirilmesi kapsamında teşkil edilen mühendishanelerin ilki olan Bahriye Mühendishanesi 1775 senesinde açıldığında Hendesehane/Hendese Odası adıyla eğitime başlamıştır. İlerleyen yıllarda Tersane Mühendishanesi, Hendesehane‑i Bahrî, Mühendishane‑i Bahrî‑i Hümayun, Mekteb‑i Fünûn‑ı Bahriye ve Bahriye Mektebi gibi isimlerle anılmıştır. Cumhuriyet'in ilanından sonraki yıllarda Deniz Harp Okulu adını alan bu köklü eğitim kurumu günümüzde aynı isimle eğitim öğretim faaliyetlerine devam etmektedir. Kuruluşundan itibaren yeni nizamnamelerle idari yapısı ve müfredatı yenilenen mektebin geçirdiği en önemli süreçlerden biri de idadi kısmının açılması olmuştur. Böylece mektep bünyesinde idadi eğitimini tamamlayanların harbiye kısmına geçmeleri esası üzere bütünleşik bir eğitim sistemi benimsenmiştir. Eğitimin daha uygun bir ortamda icrası için de mektep Kasımpaşa'dan Heybeliada'ya taşınmıştır. Mektebin bu hâlini almasına giden süreç 1851 yılında yayımlanan ve içeriğinde birçok farklı konunun yer aldığı otuz beş maddelik bir nizamname ile olmuştur. Mektebin kurumsallaşmasında ve gelişiminde önemli bir yeri olan nizamnamenin mektebe ilişkin mevcut çalışmalarda doğrudan veya dolaylı olarak kullanılmadığı tespit edildiğinden literatüre kazandırılması bu makalenin ana gayesidir. Nizamname ile getirilen yenilikler değerlendirilerek mektebin tarihçesine ve aynı zamanda Türk askerî eğitim tarihine katkı sunulması hedeflenmiştir.