Hemodiyaliz Hastalarında Hastalık ve Tedaviye İlişkin Belirsizlik Ölçeği’nin Türkçe Geçerlik ve Güvenirliği/Turkish Validity and Reliability of the Uncertainty in Illness and Treatment Scale in Hemodialysis Patients.

Öz

Amaç: Bu araştırma, Hemodiyaliz Hastalarında Hastalık ve Tedaviye İlişkin Belirsizlik Ölçeği’nin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliğini belirlemek amacıyla yapılmıştır.
Gereç ve Yöntem: Metodolojik tipteki bu araştırma, Ocak-Şubat 2025 tarihleri arasında bir üniversite hastanesinin diyaliz ünitesi ile bir özel diyaliz merkezinde hemodiyaliz tedavisi uygulanan 217 hasta ile gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın verileri; Hasta Tanıtıcı Bilgi Formu, Hemodiyaliz Hastalarında Hastalık ve Tedaviye İlişkin Belirsizlik Ölçeği ve Mishel Hastalıkta Belirsizlik Ölçeği-Toplum Formu kullanılarak toplanmıştır. Ölçeğin geçerliği analizlerinde dil geçerliği, kapsam geçerliği ve yapı geçerliği uygulanmıştır. Güvenirlik analizleri için Cronbach’s Alpha katsayısı, madde-toplam korelasyonu, paralel form eşdeğerliği, iki yarı test tutarlılığı ve test-tekrar test analizleri kullanılmıştır. Anlamlılık düzeyi için p<0,05 olarak alınmıştır. Bulgular: Ölçeğin kapsam geçerlik indeksi 0,99’dur. Kaiser-Meyer-Olkin ve Bartlett’s testi değerlerinin yeterli olduğu saptanmıştır. Ölçeğin tüm maddelerin faktör yüklerinin 0,40’ın üzerinde olduğu ve açıklanan toplam varyansın %67,322 olduğu görülmüştür. Doğrulayıcı Faktör Analizi sonucunda ölçme aracının uyum indeksinin istenilen değerler arasında olduğu ve ölçeğin yapı geçerliğinin uygun olduğu belirlenmiştir. Ölçeğin Cronbach’s Alpha katsayısı 0,85; alt boyutlarının katsayıları ise 0,71-0,82 arasında değişmektedir. Test-tekrar test ölçümleri arasında pozitif yönde anlamlı bir ilişki bulunmuştur.
Sonuç: Ölçeğin Türkçe formunun, hemodiyaliz hastalarının hastalık ve tedaviye ilişkin belirsizliklerini değerlendirmede geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Belirsizlik
• Geçerlik
• Güvenirlik
• Hemodiyaliz

Turkish Validity and Reliability of the Uncertainty in Illness and Treatment Scale in Hemodialysis Patients/Hemodiyaliz Hastalarında Hastalık ve Tedaviye İlişkin Belirsizlik Ölçeği’nin Türkçe Geçerlik ve Güvenirliği

Öz

Aim: This study was conducted to determine the validity and reliability of the Turkish version of the Uncertainty About Disease and Treatment Scale for Hemodialysis Patients.
Materials and Methods: This methodological study was carried out with 217 patients undergoing hemodialysis treatment in the dialysis unit of a university hospital and a private dialysis center between January and February 2025.Data were collected using the Patient Information Form, the Uncertainty About Disease and Treatment Scale for Hemodialysis Patients, and the Mishel Uncertainty in Illness Scale-Community Form. Validity analyses included linguistic validity, content validity, and construct validity. Reliability was evaluated using Cronbach’s alpha coefficient, item-total correlations, parallel form equivalence, split-half reliability, and test-retest analyses. A significance level of p<0.05 was accepted.
Results: The content validity index of the scale was found to be 0.99. It was determined that the Kaiser-Meyer-Olkin and Bartlett’s test values were adequate. It was observed that all factor loadings of the scale items were above 0.40 and that the total variance explained was 67.322%. The results of the Confirmatory Factor Analysis indicated that the fit indices of the measurement tool were within the desired range, and the construct validity of the scale was found to be appropriate. The Cronbach’s alpha coefficient of the scale was 0.85, while the coefficients of the subscales ranged between 0.71 and 0.82. A statistically significant positive correlation was found between test-retest measurements.
Conclusion: The Turkish version of the Uncertainty About Disease and Treatment Scale for Hemodialysis Patients was determined to be a valid and reliable instrument for evaluating patients’ uncertainty about disease and treatment.

Anahtar Kelimeler

• Hemodialysis
• Reliability
• Uncertainty
• Validity

Kaynakça

1. Elias MA, Van Damme W, Ku GMV, Kadammanavar M, Wouters E. Lived experiences of people with chronic kidney disease on maintenance dialysis: a systematic review and thematic synthesis of qualitative studies. BMC Nephrol. 2025;26(1):22. https://doi.org/10.1186/s12882-025-03952-4
2. Bağcı HH, Başaralı MK, Keklik K, Sönmez TG, Şimşek H, Temel F, ve ark. Türkiye böbrek hastalıkları önleme ve kontrol programı 2025. [Internet]. 2025 [cited 2025 Jan 15];1.
3. Available from: https://hsgm.saglik.gov.tr/media/attachments/2025/05/19/turkiye-bobrek-hastaliklari-Onleme-ve-kontrol-programi-2025-2030.pdf
4. Ateş K, Seyahi N, Koçyiğit İ. T.C. Sağlık Bakanlığı ve Türk Nefroloji Derneği Ortak Raporu 2023. [Internet]. 2023 [cited 2025 Jan 10];3-7. Available from: https://nefroloji.org.tr/uploads/pdf/REGISTRY2023_web.pdf
5. Li PK, Garcia-Garcia G, Lui SF, Andreoli S, Fung WW, Hradsky A, et al. Kidney health for everyone everywhere- from prevention to detection and equitable access to care. Pediatr Nephrol. 2020;35(10):1801-10. https://doi.org/10.1007/s00467-020-04604-5.
6. Hao J, Wang Y, Wang Y, Zhang J, Gao J, Kang L, et al. Analysis of influencing factors on quality of life in patients with chronic kidney disease undergoing maintenance haemodialysis. Heliyon. 2024;10(4):e25817. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e25817
7. Aljawadi MH, Babaeer AA, Alghamdi AS, Alhammad AM, Almuqbil MS, Alonazi KF. Quality of life tools among patients on dialysis: a systematic review. Saudi Pharm J. 2024;32(3):101958. https://doi.org/10.1016/j.jsps.2024.101958
8. Dikici E, Tosun N. Hemodiyaliz tedavisi alan hastaların algıladıkları stresörler ve sıvı kısıtlamasına uyumlarının değerlendirilmesi. NefroHemDergi. 2025;20(1):14-29. https://doi.org/10.47565/ndthdt.2025.93

9. Kırmacı M, Zengin N. Hemodiyaliz hastalarında tükenmişlik ve diyet tedavisine yönelik tutum arasındaki ilişkinin incelenmesi. Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi. 2025;7(1):9-15. https://doi.org/10.33308/2687248X.202571364
10. Cho OH, Hong I, Kim H. Effect of uncertainty in ıllness and fatigue on health-related quality of life of patients on dialysis: a cross-sectional correlation study. Healthcare (Basel). 2022;10(10):2043. https://doi.org/10.3390/healthcare10102043
11. Sajjadi SL, Vahidi M, Anarjani Sar A, Nemati H. Relationship between uncertainty in illness and hope in patients undergoing haemodialysis in Iran: a cross-sectional study. BMJ Open. 2024;14(12):e091492. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2024-091492
12. Mishel M.H. Uncertainty in illness scales manual. Available from: M. Mishel at the University of North Carolina-Chapel Hill, School of Nursing, Chapel Hill, NC. 1997:240-8.
13. Çamlıca T, Erçelik Çoskun H. Hastalıkta belirsizlik kuramına göre kronik böbrek yetersizliği tanılı bir hastanın tedavi seçimindeki hemşirelik bakımı. Turkiye Klinikleri J Nurs Sci. 2022;14(2):621-6. https://doi.org/10.5336/nurses.2021-84101
14. Esbo SR, Ghaffari F, Fotokian Z, Nikbakht HA, Saadati K. Development and psychometric evaluation of uncertainty about disease and treatment scale in hemodialysis patients: a sequential-exploratory mixed-method study. BMC Psychol. 2024;12(1):187. https://doi.org/10.1186/s40359-024-01685-x
15. Parviniannasab AM, Dehghani F, Hosseini SA. The mediating role of hope in the relation between uncertainty and social support with self-management among patients with ESKD undergoing hemodialysis. BMC Nephrol. 2024;25(1):129. https://doi.org/10.1186/s12882-024-03558-2
16. Elpe AG, Bahçecik AN. Hemodiyaliz tedavisi alan hastalarda sosyal destek ile öz yeterlilik arasındaki ilişki. NefroHemDergi. 2024;19(3):119-28. https://doi.org/10.47565/ndthdt.2024.88
17. Çal A, Avcı İ. Turkish adaptation of the Mishel uncertainty in illness scale‐community form. Perspect Psychiatr Care. 2021;57(4):2006-13. https://doi.org/10.1111/ppc.12874
18. Akbulut Ö, Çapık C. Çok değişkenli istatistiksel analizler için örneklem büyüklüğü. Journal of Nursology. 2022; 25(2):111-6. https://doi.org/10.5152/JANHS.2022.970637
19. Esin MN. Hemşirelikte araştırma süreç uygulama ve kritik. In: Erdoğan S, Nahcivan N, Esin MN, ed. Veri toplama yöntem ve araçları & Veri toplama yöntem ve araçlarının güvenirliği ve geçerliği. 4. baskı. İstanbul: Nobel Tıp Kitapevi; 2020. p. 216-8.
20. Polit DF, Beck CT. Essentials of nursing research: Appraising evidence for nursing practice. 10th ed. Wolters Kluwer Health; 2022. P. 382-4.
21. Gökdemir F, Yılmaz T. Likert tipi ölçekleri kullanma, modifiye etme, uyarlama ve geliştirme süreçleri. Journal of Nursology. 2023;26(2):148-60. https://doi.org/10.5152/JANHS.2023.22260
22. Elangovan N, Sundaravel E. Method of preparing a document for survey instrument validation by experts. MethodsX. 2021;8(8):101326. https://doi.org/10.1016/j.mex.2021.101326
23. Çapık C, Gözüm S, Aksayan S. Kültürlerarası ölçek uyarlama aşamaları, dil ve kültür uyarlaması: güncellenmiş rehber. Florence Nightingale J Nurs [Internet]. 2018;[cited 2025 Jan 10];26(3):199-210. Available from: https://dergipark.org.tr/tr/pub/fnjn/issue/39968/397481
24. Davis LL. Instrument review: Getting the most from a panel of experts. Appl Nurs Res. 1992;5(4):194-7. https://doi.org/10.1016/S0897-1897(05)80008-4
25. Akyüz HE. Yapı geçerliliği için doğrulayıcı faktör analizi: uygulamalı bir çalışma. BEÜ Fen Bilimleri Dergisi. 2018;7(2):186- https://doi.org/10.17798/bitlisfen.414490
26. Karaman M. Keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizi: kavramsal bir çalışma. UİİBD. 2023;9(1):47-63. https://doi.org/10.29131/uiibd.1279602
27. Yasir Arafat SM. Cross cultural adaptation & psychometric validation of instruments: Step-wise. Int J Soc Psychiatry. 2016;1(1):1-4. https://doi.org/10.33140/IJP/01/01/00001
28. Karaçam Z. Ölçme araçlarının Türkçeye uyarlanması. J Midwifery and Health Sci [Internet]. 2019; [cited 2025 Jan 10] 2(1):28-37. Available from: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/765916
29. Karakoç FY, Dönmez L. Ölçek geliştirme çalışmalarında temel ilkeler. TED. 2014;13(40):39-9. https://doi.org/10.25282/ted.228738
30. Büyüköztürk Ş. Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı istatistik, araştırma deseni SPSS uygulamaları ve yorum. 31. baskı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık; 2024. P. 172-84.
31. Soysal, S. Çok boyutlu test yapılarında alfa, tabakalı alfa ve omega güvenirlik katsayılarının karşılaştırılması. AKEF Journal. 2023;5(1):213-36. https://doi.org/10.38151/akef.2023.51