Ahlaki Yönelim Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Yıl 2025, Cilt: 24 Sayı: 2, 805 - 824, 30.12.2025

Ali Koçak

https://doi.org/10.14395/hid.1735382

Öz

Bu çalışma, bireylerin ahlaki yönelimlerini seküler ve dinî temellere dayalı olarak değerlendirmeyi amaçlayan Ahlaki Yönelim Ölçeğinin geliştirilmesi ve psikometrik özelliklerinin incelenmesini konu almaktadır. Günümüz toplumlarında ahlaki davranışların motivasyon kaynakları giderek çeşitlenmekte, bireylerin ahlaki karar alma süreçleri hem dinî hem de seküler referanslardan etkilenmektedir. Postmodern toplumsal yapıda, geleneksel dinî otoritelerin yanında rasyonel temelli ahlaki anlayışlar, hümanist değerler ve bireysel özgürlük kavramları da ahlaki karar alma süreçlerinde belirleyici olmaktadır. Geliştirilen ölçek, bu karmaşık yapıyı Dinî Ahlaki Yönelim ve Seküler Ahlaki Yönelim şeklinde iki temel boyutta değerlendirmeyi hedeflemektedir. Araştırmanın kuramsal temeli, ahlaki davranışların kökeni, evrenselliği ve yaptırım mekanizmaları gibi temel sorulara hem dinî hem de seküler perspektiflerden verilen yanıtları kapsamaktadır. Seküler ahlak yaklaşımı, ahlaki değerlerin dinî referanslardan bağımsız olarak rasyonel temellere, insani deneyime ve evrensel insan haklarına dayandırılabileceğini savunmaktadır. Bu yaklaşım, Kant’ın kategorik buyruğundan Mill’in faydacılığına kadar geniş bir felsefi yelpazede kendisini göstermektedir. Dinî ahlak anlayışı ise, bireyin dindarlığına bağlı olarak şekillenen değerleri, kutsal metinlerden türetilen ilkeleri ve dinî otoritelerin rehberliğini esas almaktadır. Bu yönelim, ahlaki normların aşkın bir kaynağa dayandığını ve mutlak geçerliliğe sahip olduğunu öne sürmektedir. Bu iki yönelim, bireylerin doğru-yanlış algılarını, ahlaki kararlarını ve toplumsal normlara yaklaşımlarını belirlemede önemli rol oynamaktadır. Ayrıca bireyin dindarlık düzeyi, ahlaki motivasyonların kaynağını ve gücünü doğrudan etkileyebilmektedir.
Ölçek geliştirme sürecinde öncelikle ahlak psikolojisi, din psikolojisi ve değerler eğitimi literatüründen yararlanılarak 17 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuş, uzman görüşleri alınmış ve pilot uygulama gerçekleştirilmiştir. Pilot uygulama sonrasında geniş örnekleme uygulanan ölçekte yapılan açımlayıcı faktör analizi (AFA) sonucunda üç madde binişiklik nedeniyle madde havuzundan çıkarılmıştır. Kalan 14 maddeyle yapılan AFA sonucunda, özdeğeri 1’in üzerinde olan ve toplam varyansın %56’sını açıklayan iki faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu varyans oranı, sosyal bilimler alanında kabul edilen standartlar açısından yeterli düzeyde olup, ölçeğin teorik yapıyı başarılı şekilde temsil ettiğini göstermektedir. Faktör yapısının doğruluğu, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile test edilmiş ve modelin uyum iyiliği indeksleri (CFI = 0.951, TLI = 0.939, RMSEA = 0.065, SRMR = 0.052) modelin veriyle mükemmel düzeyde uyum sağladığını göstermiştir. Ayrıca GFI (0.916) ve AGFI (0.879) değerleri de modelin yeterli uyum gösterdiğini desteklemektedir. Güvenirlik analizleri kapsamında, Dinî Ahlaki Yönelim faktörünün Cronbach Alfa değeri .89, Seküler Ahlaki Yönelim faktörünün ise .81 olarak bulunmuştur. Bu değerler, her iki faktörün de yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir. Alt üst %27 grup karşılaştırması da benzer şekilde yüksek geçerlilik düzeylerini desteklemekte, ölçeğin ayırt edici geçerliliğini ortaya koymaktadır. Geçerlik analizlerinde, yapı geçerliliği için ortalama açıklanan varyans (AVE) ve birleşik güvenirlik (CR) değerleri incelenmiştir. Dinî Ahlaki Yönelim faktörünün AVE değeri 0.517 ve CR değeri 0.881 olarak bulunurken, Seküler Ahlaki Yönelim faktörünün AVE değeri 0.421 ve CR değeri 0.812’dir. Faktörler arası ayrım geçerliliği HTMT oranı ile değerlendirilmiş ve 0.705 değeri kabul edilen aralıkta yer aldığından, faktörlerin birbirinden ayırt edilebilir olduğu doğrulanmıştır. Analizler sonucunda, geliştirilen Ahlaki Yönelim Ölçeği, bireylerin ahlaki motivasyonlarını seküler ve dinî yönelimler temelinde değerlendirmede geçerli ve güvenilir bir araç olarak ortaya konmuştur. Ölçek, ahlaki karar alma süreçlerinin altında yatan motivasyonları anlamaya yönelik araştırmalarda kullanılabilecek bir ölçme aracı niteliğindedir. Bu yönüyle çalışma, ahlak psikolojisi, din psikolojisi, değerler eğitimi ve sosyal bilimler alanlarına metodolojik ve teorik katkı sunma, gelecekte yürütülecek karşılaştırmalı araştırmalar için bir temel oluşturma gayesi taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi , Ahlak Psikolojisi , Ahlaki Yönelim , Dinî Ahlak , Seküler Ahlak

Etik Beyan

Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmış olup, Şırnak Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’nun 19.04.2025 tarihli ve 130494 sayılı onayı ile yürütülmüştür.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma kapsamında herhangi bir kurum ya da kuruluştan mali destek alınmamıştır.

Teşekkür

Araştırma, herhangi bir kurum ya da kuruluştan destek alınmaksızın yürütüldüğünden özel bir teşekkür gerektirmemektedir.

Moral Orientation Scale: A Study on Validity and Reliability

Öz

This study develops and psychometrically evaluates the Moral Orientation Scale, designed to assess individuals’ moral orientations across secular and religious foundations. In contemporary societies, sources of moral motivation are increasingly diverse, and individuals’ moral decision-making processes are influenced by both religious and secular references. Within the context of postmodern social structures, alongside traditional religious authorities, rational moral frameworks, humanistic values, and concepts of individual freedom also play a significant role in shaping moral judgments. The scale therefore targets two primary dimensions: Religious Moral Orientation and Secular Moral Orientation. The theoretical foundation of the study encompasses responses from both religious and secular perspectives to fundamental questions regarding the origins, universality, and enforcement mechanisms of moral behavior. The secular moral approach posits that moral values can be grounded in rational principles, human experience, and universal human rights, independent of religious references. This perspective spans a wide philosophical spectrum, from Kant’s categorical imperative to Mill’s utilitarianism. In contrast, the religious moral perspective is based on values shaped by individual religiosity, principles derived from sacred texts, and the guidance of religious authorities. This orientation asserts that moral norms are rooted in a transcendent source and possess absolute validity. These orientations influence perceptions of right and wrong, moral decisions, and attitudes toward social norms; level of religiosity may further shape the sources and strength of moral motivation.
During scale development, a 17-item pool was created based on literature from moral psychology, psychology of religion, and values education; expert review and a pilot study followed. After the pilot study, three items were removed due to cross-loadings in the exploratory factor analysis (EFA), resulting in a 14-item scale. The EFA revealed a two-factor structure with eigenvalues greater than 1, explaining 56% of the total variance. This level of explained variance is considered sufficient by social science standards and indicates that the scale successfully represents the theoretical construct. The factor structure was confirmed through confirmatory factor analysis (CFA), with fit indices (CFI = 0.951, TLI = 0.939, RMSEA = 0.065, SRMR = 0.052) indicating excellent model fit. Additionally, GFI (0.916) and AGFI (0.879) values supported the model’s adequacy. Reliability analyses showed that Cronbach’s alpha coefficient was .89 for the Religious Moral Orientation factor and .81 for the Secular Moral Orientation factor, indicating high internal consistency for both dimensions. The upper-lower 27% group comparison also supported the scale’s discriminant validity. In the validity analyses, average variance extracted (AVE) and composite reliability (CR) values were examined for construct validity. The AVE and CR values were 0.517 and 0.881 for the Religious Moral Orientation factor, and 0.421 and 0.812 for the Secular Moral Orientation factor, respectively. Discriminant validity among the factors was assessed using the HTMT ratio, and since the value of 0.705 falls within the accepted range, the factors were confirmed to be distinguishable from each other. As a result of these analyses, the developed Moral Orientation Scale has been demonstrated to be a valid and reliable instrument for assessing individuals’ moral motivations based on secular and religious orientations. The scale offers a valuable tool for research aimed at understanding the underlying motivations of moral decision-making processes. In this respect, the study contributes both methodologically and theoretically to the fields of moral psychology, psychology of religion, values education, and the broader social sciences, and aims to provide a foundation for future comparative research.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Moral Psychology , Moral Orientation , Religious Morality , Secular Morality

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with the principles of scientific research and publication ethics and was approved by the Scientific Research and Publication Ethics Committee of Şırnak University (Approval Date: April 19, 2025; Approval Number: 130494).

Destekleyen Kurum

No financial support was received from any institution or organization within the scope of this research.

Teşekkür

Since the research was conducted without any support from an institution or organization, no special acknowledgments are required.

Kaynakça

• Allport, Gordon W. vd. Study of Values. Oxford, England: Houghton Mifflin, 1960.
• Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. çev. Saffet Babür. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2017.
• Aspell, Patrick J. Medieval Western Philosophy: The European Emergence. Washington: Crvp, 1999.
• Beauchamp, Philip-Jeremy Bentham. The Influence of Natural Religion on the Temporal Happiness of Mankind. London: Prometheus Books, 1822.
• Bentham, Jeremy. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Kitchener: Batoche, 1789.
• Browne, Michael W.-Cudeck, Robert. “Alternative Ways of Assessing Model Fit”. Sociological Methods & Research 21/2 (1992), 230-258.
• Darwin, Charles. İnsanın Türeyişi. çev. Öner Ünalan. Ankara: Onur Yayınları, 1978.
• de Waal, Frans. Primates and Philosophers: How Morality Evolved. Princeton: Princeton University Press, 2006.
• DeVellis, Robert F.-Thorpe, Carolyn T. Scale Development: Theory and Applications. Thousand Oaks: Sage Publications, 2021.
• Evans, Stephen C. “The Relation of Divine Command Theory to Natural Law and Virtue Ethics”, God and Moral Obligation. ed. Stephen Evans. 53-87. Oxford: Oxford University Press, 2013.
• Fornell Claes–Larcker, David F., “Evaluating Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error”, Journal of Marketing Research 18/1 (1981), 39–50. https://doi.org/10.2307/3151312
• Graham, Jesse vd. “Moral Foundations Questionnaire”. Journal of Personality and Social Psychology (2011). https://doi.org/10.1037/t05651-000
• Graham, Jesse vd. “Moral Foundations Theory: The Pragmatic Validity of Moral Pluralism”. Advances in Experimental Social Psychology. ed. Patricia Devine-Ashby Plant. 47/55-130. Academic Press, 2013. https://www.sciencedirect.com/science/chapter/bookseries/abs/pii/B9780124072367000024
• Green, Alexander. “David Novak, Natural Law, and Medieval Jewish Philosophy”. Journal of Religious Ethics 49/4 (2021), 638-656. https://doi.org/10.1111/jore.12373
• Günenç, Mehmet. “Kant’ın Niyeti Neydi?”. Dinî ve Felsefî Düşüncede Niyet. ed. Ömer Türker-Hacı Bayram Başer. 245-267. İstanbul: İLEM Kitaplığı-Nobel Yayıncılık, 2017.
• Güngör, Erol. Değerler Psikolojisi. Amsterdam: Hollanda Türk Akademisyenler Birliği Vakfı Yayınları, 1993.
• Habermas, Jurgen. Between Naturalism and Religion: Philosophical Essays. Malden: Polity, 2008.
• Haidt, Jonathan. Doğru Akıl: Neden İyi İnsanlar Siyaset ve Din Yüzünden Bölünür?. çev. Ali Kürşad Çiftçi. Ankara: Felix Kitap, 2024.
• Hair, Joseph F. vd. Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) Using R: A Workbook. PDF: Springer Nature, 2021. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-80519-7
• Henseler, Jörg vd. “A New Criterion for Assessing Discriminant Validity in Variance-based Structural Equation Modeling”. Journal of the Academy of Marketing Science 43/1 (2015), 115-135. http://doi.org/10.1007/s11747-014- 0403-8
• Hu, Li-tze-Bentler, Peter M. “Cutoff Criteria for Fit Indexes in Covariance Structure Analysis: Conventional Criteria versus New Alternatives”. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6/1, (1999), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
• Hume, David. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme. çev. Ergün Baylan. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2009.
• Kant, Immanuel. Ahlâk Metafiziğinin Temellendirilmesi / Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. çev. Ioanna Kuçuradi. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 2002.
• Kant, Immanuel. Pratik Aklın Eleştirisi / Kritik der Praktischen Vernunft. çev. Ioanna Kuçuradi. Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu, 1999.
• Kayıklık, Hasan-Kalgı, Mehmet Emin. “Dinsel Yaşayış Ölçeği: Geçerlik Güvenirlik Çalışması”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/1 (2017), 1-19. https://doi.org/10.30627/cuilah.325986
• Kayıklık, Hasan. Orta Yaş ve Yaşlılıkta Dinsel Eğilimler. Adana: Baki Kitabevi, 2003.
• Kılıç, Recep. Ahlakın Dinî Temeli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Kline, Rex B. Principles and Practice of Structural Equation Modeling. New York: Guilford Publications, 2023.
• Kuehn, Manfred. Immanuel Kant. çev. Bülent O. Doğan. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2011.
• MacIntyre, Alasdair. After Virtue: A Study in Moral Theory. Indiana: University of Notre Dame Press, 1981.
• Mill, John Stuart. Three Essays on Religion: Nature, the Utility of Religion, Theism. London: Prometheus Books, 1874.
• Mill, John Stuart. Utilitarianism. London: Longmans Green, 1879.
• Moore, George Edward. Principia Ethica. London: Cambridge University Press, 1959.
• Özen, Şükrü. “Mâtürîdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 159-165. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
• Özlem, Doğan. Etik-Ahlak Felsefesi. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2004.
• Platon. Euthyphron. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2016.
• Ross, William David-Stratton-Lake, Philip. The Right and the Good. Oxford: Clarendon Press, 2002.
• Schwartz, Shalom H. “Universals in the Content and Structure of Values: Theoretical Advances and Empirical Tests in 20 Countries”. Advances in Experimental Social Psychology 25 (1992), 1-65. https://doi.org/10.1016/S0065- 2601(08)60281-6
• Smith, Adam. Ahlaki Duygular Kuramı. çev. Derman Kızılay. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2018.
• Spranger, Eduard. İnsan Tipleri: Bir Kişilik Psikolojisi. çev. Ahmet Aydoğan. İstanbul: İz Yayıncılık, 2001.
• Stroll, Avrum vd. Etik Kuramları. çev. Mehmet Türkeri. Antalya: Lotus Yayınevi, 2007.
• Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge: Harvard University Press, 2007.
• Trivers, Robert L. “The Evolution of Reciprocal Altruism”. The Quarterly Review of Biology 46/1 (1971), 35-57. http://doi.org/10.1086/406755
• Vernon, Philip E.-Allport, Gordon Willard. “A Test for Personal Values”. The Journal of Abnormal and Social Psychology 26/3 (1931), 231-248. http://doi.org/10.1037/h0073233
• Wilson, Edward O. Sociobiology: The New Synthesis. Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press, 2000.