A Methodological Proposal for the Study of Islamic Heresiography: The Historical Identity of the Barāhima and Their Objections to the Contingency of Prophethood

Öz

One of the important structures in the history of Islamic thought is the sects that stand out with their ascribed views on specific issues across various Islamic disciplines, particularly in the fields of kalām, maqālāt, and firaq. This article introduces the "historical identity method" as a proposed framework for conducting a comprehensive study of such sects and their associated ideas. This approach aims to first identify the "group identity" of the sect under study, which encompasses its relationship with the religion, denomination, and geography to which it belongs, as well as the stances that form the foundation of the primary views found in the relevant literature. Following this, the method traces the elements that remained constant or changed over time, starting with the initial references to these views in specific works, thereby revealing the "opinion identity" of the sect's ideas and critiques. The historical identity method seeks to systematically analyze the historiography of sects within the broader history of Islamic thought, focusing on the scholars’ approaches to these sects across different periods, and identifying their potential sources. This is particularly useful when evaluating early period kalām from a sect-centric viewpoint. This paper applies this methodology to the Barāhima sect, which is known for its rejection of prophethood within Islamic thought and kalām literature. In this context, al-Bāqillānī stands out as one of the foremost mutakallim to address and elaborate on the criticisms raised by the Barāhima, who argued against the contingency of prophethood. al-Bāqillānī’s engagement with the Barāhima can be categorized into two distinct groups. The first group acknowledges only Adam or Abraham as prophets, while the second—upon whom al-Bāqillānī’s primary focus lies—rejects prophethood entirely. The Barāhima group, which rejects the contingency of prophethood, believes in a God endowed with wisdom, the essential nature (dhātī) of good and evil, and rational obligation (taklīf). This study traces the origins of this group identity through various literary genres, including history, geography, kalām, and maqālāt. In this context, reports such as those prepared by the Abbasid vizier Yahya al-Barmakī, as well as works by authors like Ibn Hurdāzbih, Ya‘qūbī, Ibn al-Rāwandī, al-Mas‘ūdī, and Maqdisī, were analyzed to uncover the potential sources of the Ash'arī mutakallim. Accordingly, although earlier texts referencing the prophecy-denying image of the Barāhima exist prior to Ibn al-Rāwandī, he is regarded as the primary figure who popularized this discourse. In al-Murūj al-dhahab, al-Mas‘ūdī notes that the Barāhima believed in the universe's temporal origination, affirmed the existence of a wise Creator, and considered the foundational figure Barhaman to possibly be the Prophet Adam. Furthermore, al-Maqdisī—a contemporary of al-Bāqillānī—echoes al-Bāqillānī’s position by asserting that moral values are intrinsic and that obligation (taklīf) arises solely from reason. The Barāhima advanced numerous arguments challenging the contingency of prophethood, based on the foundational positions outlined above. To ensure consistent reference throughout the article, each objection has been assigned a specific number and title and is presented in tabular form. This approach aims to systematically articulate the opinion identity of Barāhima views within the broader context of their rejection of prophethood. The criticisms related to the relationship between reason and revelation, which suggest that prophethood contradicts the conception of God as All-wise, as well as those questioning whether miracles are contingent and how they differ from other extraordinary events, existed prior to al-Bāqillānī. However, the two criticisms addressing the relationship between the eternal and the temporal were articulated exclusively by the Ash‘arite mutakallim. The six objections concerning the demonstration of prophethood through miracles, on the other hand, were not found before al-Bāqillānī but are also present in his contemporary Muʿtazilite theologian ʿAbd al-Jabbār's al-Mughnī. Based on this, it can be concluded that al-Bāqillānī and ʿAbd al-Jabbār were either influenced by each other or shared a common source. This article may be regarded as the first scholarly contribution in the literature to offer a distinct methodological framework for the study of Islamic heresiography, exemplified through a concrete case analysis. The historical identity method centers on tracing the emergence and evolution of a sect's group and opinion identity over time. The method’s emphasis on a particular scholar, text, sect, or discipline facilitates the identification of key sources shaping sectarian representations, thereby illuminating the interrelations between individuals, works, and theological traditions.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Islamic Heresiography
• Historical Identity Method
• Barāhima
• al-Bāqillānī
• The Contingency of Prophethood.

Fırka Araştırmaları İçin Bir Yöntem Teklifi: Berâhime’nin Tarihsel Kimliği ve Nübüvvetin İmkânı Hakkındaki İtirazlarının Tarihi

Öz

İslâm düşünce tarihinin önemli yapılarından biri, belirli konularda kendilerine atfedilen görüşlerle öne çıkan fırkalardır. Düşünce tarihinin bir parçası olarak bu fırkaların nasıl ele alınması gerektiği yöntemsel bir sorundur. Bu makale fırka araştırmaları için “tarihsel kimlik” yöntemini teklif etmektedir. Bu yöntem; incelenen fırkanın ait olduğu din, mezhep ve coğrafi bağlamı göz önünde bulundurarak bu topluluğun literatürde öne çıkan fikirlerinin dayandığı temel tavırları “grup kimliği” başlığıyla ele alır. İkinci kısım olan “görüş kimliği”nde ise söz konusu grup kimliğine nispet edilen fikirlerin ilk kez bahsedilen eserden başlayarak zaman içinde sabit kalan ve değişen unsurların kronolojik bir sırayla incelenmesini amaçlar. Tarihsel kimlik metodu, İslâm düşünce tarihinin bir parçası olarak fırka tarihyazımını sistematik bir biçimde incelemeyi, özellikle mütekaddim dönem kelâmını fırka odaklı bir perspektiften değerlendirerek farklı zaman dilimlerinde ulemânın fırkalara yaklaşımlarını anlamayı ve olası kaynaklarını tespit etmeyi hedeflemektedir. Bu makale söz konusu yöntemi kelâmî literatürde nübüvvetin imkânına yönelik eleştirilerin daimî öznesi Berâhime bağlamında örneklemektedir. Bu bağlamda, Berâhime’ye yöneltilen eleştirileri derli toplu biçimde ele alan kelamcılardan biri Bâkıllânî’dir. Dolayısıyla, Berâhime’nin grup ve görüş kimliğinin Bâkıllânî merkezli bir perspektifle incelenmesi uygundur. Bâkıllânî’nin Berâhime ile ilgili değerlendirmeleri iki ana grup üzerinden yürütülür: İlki sadece Hz. Âdem ya da Hz. İbrâhim’i peygamber olarak kabul edenlerdir; ikincisi ise nübüvveti bütünüyle reddeden gruptur ve Bâkıllânî’nin esas odağı bu ikinci gruptur. Nübüvvetin imkânını reddeden bu grup, hikmet sahibi bir Tanrı’ya, hüsün-kubhun zatîliğine ve aklî teklife inanmaktadır. Bu grup kimliğinin kökenleri tarih, coğrafya, kelâm ve makâlât gibi farklı literatürler üzerinden takip edilmiştir. Bu çerçevede Abbâsî veziri Yahyâ el-Bermekî’nin raporu ile İbn Hurdâzbih, Ya‘kūbî, İbnü’r-Râvendî, Mes‘ûdî ve Makdisî gibi yazarların eserleri, Eş‘arî kelâmcının muhtemel kaynaklarını açığa çıkarmak amacıyla incelenmiştir. Buna göre, Berâhime’nin peygamberlik karşıtı imajına dair atıflar İbnü’r-Ravendî’den önceki metinlerde de yer alsa da bu söylemi meşhur eden kişinin kendisi olduğu kabul edilmektedir. Mürûcu’z-zeheb adlı eserinde Mesʿûdî, Berâhime’nin âlemin hâdis olduğuna ve hikmet sahibi bir yaratıcıya inandıklarını, ayrıca Hint dünyasının kurucu figürü Berhemen’in Hz. Âdem olabileceğini ifade eder. Aynı şekilde, Bâkıllânî’nin çağdaşı olan Makdisî, Berâhime’nin ahlaki değerlerin zatîliğini ve yükümlülüğün yalnızca akıl yoluyla gerçekleştiğini savunduğunu belirterek Bâkıllânî’nin alımlamasını teyit eder. Berâhime, yukarıda belirtilen esaslara dayanarak peygamberliğin imkânsızlığı hakkında çeşitli argümanlar geliştirmiştir. Bu görüşlerin sistematik takibini sağlamak amacıyla her bir itiraza makalede numara ve başlık verilerek tablo hâlinde sunulmuştur. Bu yaklaşım, Berâhime’nin görüş kimliğini özellikle nübüvvet karşıtlığı çerçevesinde açık biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Akıl-vahiy ilişkisi bağlamında nübüvvetin Tanrı’nın hikmet sahibi olduğu anlayışıyla çeliştiğini öne süren eleştirilerin yanı sıra mucizenin mümkün olup olmadığı ve diğer olağanüstü olaylardan farkının ne olduğunu sorgulayan eleştiriler Bâkıllânî’den önce de mevcuttur. Ancak kadim ile hâdis olan arasındaki ilişkiyi konu edinen iki itiraz yalnızca Eş‘arî kelamcı tarafından Berâhime’ye nispet edilmiştir. Öte yandan mucizenin nübüvvetin doğruluğuna delâletine ilişkin altı itiraz, Bâkıllânî’den önce bulunmamakla birlikte çağdaşı Mu‘tezilî kelâmcı Abdülcebbâr’ın el-Muğnî'sinde de mevcuttur. Buradan hareketle Bâkıllânî ve Abdülcebbâr’ın ya birbirlerinden etkilendikleri ya da ortak bir kaynağı paylaştıkları sonucuna varılabilir. Bu makale, fırka araştırmalarına yönelik özgün bir yöntem önerisi sunması ve bunu somut bir örnekle göstermesi bakımından literatürdeki ilk çalışma olarak değerlendirilebilir. Tarihsel kimlik yöntemi, bir mezhebin grup ve görüş kimliğinin nasıl oluştuğuna ve zaman içerisinde ne tür değişimlere uğradığına odaklanmaktadır. Bu yaklaşım, metinsel verileri tarihsel sıraya göre izleyerek analiz eder. Ayrıca yöntemin belirli bir âlimi, eseri, mezhebi ya da disiplini merkeze alması, bu unsurların fırka algısının şekillenmesindeki kaynaklarını tespit etmeyi mümkün kılar. Bu sayede kişiler, eserler ve mezhepler arasındaki bağlantılar daha kolay anlaşılır hâle gelir. Öte yandan görüş kimliği incelenirken, ilgili mezhebe atfedilen tüm fikirler değil, belirli görüşler esas alınır. Böylece fırkaya isnat edilen özel bir görüşün tarihî gelişimi ayrıntılı şekilde izlenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Fırka araştırmaları
• Tarihsel Kimlik Yöntemi
• Berâhime
• Bâkıllânî
• Nübüvvetin İmkânı.

Kaynakça

1. Abrahamov, Binyamin. “The Barāhima’s Enigma A Search for a New Solution”. Die Welt des Orients 18 (1987), 72-91.
2. Ağarı, Murat. “Ya‘kūbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/287-288. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
3. Ahmad, Sayyid Maqbul. “İbn Hurdâzbih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/78-79. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
4. Muqammas, Dawud. Twenty Chapters. çev. Sarah Stroumsa. Provo, Utah: Brigham Young University, 2017. Aruçi, Muhammed. “Ressî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/587-588. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
5. Avcı, Casim. “Mes‘ûdî, Ali b. Hüseyin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/353-355. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
6. Aydın, Fuat. “Verrâk, Ebû Îsâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/59-60. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
7. Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkâhir b Tâhir b Muhammed Temîmî Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak ve beyânü’l- fırkati’n-naciye minhum. Kahire: Dârü’t-Türas, ts.
8. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Hidâyetü’l-müsterşidîn. 4 Cilt. Amman: Mektebetu Abkü’l-Misk, 2022.

9. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Temhîdü’l-evâil ve telhisü’d-delâil. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1986.
10. Barlak, Muzaffer. Kelâm’da Nübüvvet Tartışmaları: Bâkıllânî ve Kâdî Abdülcebbar Örneğinde Eş’ariyye-Mu’tezile Kritiği. Ankara: Ankara Okulu, 2015.
11. Bedevî, Abdurrahman. Min Târihi’l-İlhâd fi’l-İslâm. Kahire: Sînâ li’n-Neşr, 1993.
12. Bernand, Marie. “Le Kitāb Al-Radd ʿalā l-Bidaʿ D’abū Muṭīʿ Makḥūl Al-Nasafī.” Annales İslâmologiques 16/1 (1980), 39-126.
13. Beydebâ. Kelîle ve Dimne. çev. İbnü’l-Mukaffa’. Kahire-Bulak: Matbaâtü’l-Emîriyye, 1936.
14. Beydebâ. Kelîle ve Dimne. çev. Ulvi Murat Kılavuz. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
15. Bilgin, Orhan. “Gerdîzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/29-30. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
16. Büyükkara, Mehmet Ali. “İslâm Mezhepleri Tarihi Araştırmalarında Terminolojiyle İlişkili Sorunlar”. İslâmî Araştırmalar 19/2 [İslâmî İlimlerde Terminoloji Sorunu II Özel Sayısı] (2006), 257-271.
17. Calder, Norman. “Berahime: Literal Yapı ve Tarihsel Gerçeklik”. çev. Süleyman Akkuş. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 3/1 (2003), 181-194. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343281
18. Calder, Norman. “The Barāhima: Literary Construct and Historical Reality”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 57/1 (1994), 40-51.
19. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammad. es-Sıhâh. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 1990.
20. Cüveynî. el-İrşâd ila kavâtıi’l-edilleti fî usûli’l-i’tikad. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1950.
21. Demir, Furkan. Berâhime’nin Nübüvvetin İmkânına Yönelik Eleştirileri ve Bâkıllânî’nin Cevapları. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
22. Demir, Furkan. “Elizabeth G. Price. The Barāhima’s Dilemma. Berlin/Boston: De Gruyter, 2024.” Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 30/58 (31 Ocak 2025), 229-241.
23. Durmuş, İsmail. “İbnü’l-Mukaffa‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/130-134. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
24. Erzi, Mesut. Mu'tezile'de Varlık, Akıl ve Dil: Kâdî Abdülcebbar Özelinde Bir Analiz. İstanbul: İFAV, 2024.
25. Eş’arî, Ebü’l-Hasan İbn Ebû Bişr Ali b. İsmail b. İshak. Usûlu Ehli’s-Sünne ve’l-Cemâa = Risâle [ilâ] ehli’s-segr, (el- Has ale’l-bahs = Risaletu İstihsani’l-havz fi ilmi’l-kelam ve kelamuha ile beraber). Kahire: Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas el-Cezire, 2013.
26. Gimaret, Daniel. “Un Extrait De La ‘Hidāya’ D’abū Bakr Al-Bāqillānī: Le ‘Kitāb at-Tawallud’, Réfutation De La Thèse Mu’tazilite De La Génération Des Actes”. Bulletin D’études Orientales 58 (2008), 259-313.
27. Hâlîmî, Ebû Abdullah Hüseyn b. Hasen b. Muhammed b. Halîm Halîmî Cürcânî. el-Minhâc fî şu’abi’l-îmân. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
28. Hârizmî, Ebû Abdullah el-Katib Muhammed b. Ahmed b. Yusuf. Mefâtîhu’l-ulûm. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1989.
29. İbn Hurdazbih, Ebü’l-Kâsım Ubeydullah b. Abdullah. Kitâbü’l-mesâlik ve’l-memâlik. nşr. M. J. de Goeje. Leiden: E. J. Brill, 1889.
30. İbn Sîrîn. Müntehabü’l-kelâm fî tefsîri’l-ahlâm. 2 Cilt. b.y.: Matbaâtü Mustafa el-Halebî el-Bâbî ve Evlâduhû, 1940.
31. İpek, Mikail. Mu’tezile’nin Nübüvvet Savunması. İstanbul: DBY Yayınları, 2023.
32. Jalki, Dunkin. “Evolution of the Figure of the Brahmin in Early Muslim Writings”. Oñati Socio-Legal Series 13/1 (2023), 29-57.
33. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl, en-Nübüvvât ve’l-Mu’cizât. 20 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l- Mısriyye li’t-Te’lif ve’t-Terceme, 1963.
34. Kâdî Abdülcebbar. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
35. Karaismailoğlu, Adnan. “Kelîle ve Dimne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/210-212. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
36. Koloğlu, Orhan Şener. Cübbailer’in Kelam Sistemi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
37. Koloğlu, Orhan Şener. “Kelâm ve Mezhepler Tarihi Literatüründe Berâhime”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2004), 159-194.
38. Kraus, Paul. “Beiträge Zur Islamischen Ketzergeschichte”. Rivista Degli Studi Orientali 14/2 (1933), 93-129.
39. Kraus, Paul. “Beiträge Zur Islamischen Ketzergeschichte”. Rivista Degli Studi Orientali 14/4 (1934), 335-379.
40. Kutlu, Sönmez. “İslâm Mezhepleri Tarihinde Usûl Sorunu”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi I. ed. İsmail Kurt-Seyit Ali Tüz. 391-440. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
41. Kutluer, İlhan. Akıl ve İtikad: Kelam-Felsefe İlişkileri Üzerine Araştırmalar. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
42. Kutluer, İlhan. “Hârizmî, Muhammed b. Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/222-224. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
43. Kutluer, İlhan. “İbnü’r-Râvendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/179-184. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
44. Lawrence, Bruce B. Shahrastani on the Indian Religions. Berlin: Walter de Gruyter, 2012.
45. Makdisî, Mutahhar b. Tâhir. el-Bed’ ve’t-tarih. 6 Cilt. Bağdad: el-Mektebetü’l-Müsennâ, 1899.
46. Maqbul Ahmad. Indo-Arab Relations. New Delhi: Indian Council for Cultural Relations, 1969.
47. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd: Açıklamalı Tercüme. Ankara: İSAM, 2020.
48. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd Mâtürîdî Semerkandî. Kitabü’t-Tevhid. Beyrut/ İstanbul: Dâru Sâdr/İSAM, 2007.
49. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd Semerkandî. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. 18 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008.
50. Mervezî, Şerefüzzaman Tâhir. Ebvabu fî’s-Sin ve’l-Türk ve’l-Hind = Sharaf al-Zaman Tahir Marvazi on China the Turks and India; Tabaiü’l-hayevan. çev. Vladimir Federovich Minorsky. Frankfurt: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften an der Johann Wolfgang Goethe-Universität, 1993.
51. Mes’udi, Ebü’l-Hasan Ali b Hüseyin b Ali. et-Tenbih ve’l-işraf. Kahire: Dârü’s-Sâvî, 1938.
52. Mes’udi, Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyin b. Ali. Mürûcü’z-zeheb ve me’âdinü’l-cevher. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l- Asriyye, 1415/1994.
53. Mes’ûdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyin b. Ali. Mürûcü’z-zeheb ve me’âdinü’l-cevher = Altın Çayırları ve Cevher Kaynakları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
54. Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille. 2 Cilt. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1990.
55. Nizami, Khaliq Ahmad. “Hindistan (Din)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/85-92. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
56. Okuyucu, Nail. Şafii Mezhebinin Teşekkül Süreci. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
57. Özaydın, Abdülkerim. “el-Bed’ ve’t-Târîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/289-290. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
58. Pines, Sholomo. “Shī‘ite Terms and Conceptions in Judah Halevi’s Kuzari”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 2 (1980), 165-251.
59. Price, Elizabeth G. The Barāhima’s Dilemma: Ibn al-Rāwandī’s Kitāb al-Zumurrud and the Epistemological Turn in the Debate on Prophecy. De Gruyter, 2024.
60. Razi, Ebu Bekir. Felsefe Risaleleri. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2016.
61. Sayar, Süleyman. “Makdisî, Mutahhar b. Tâhir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/432-434. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
62. Schmidtke, Sabine. “Erken Dönem Eş’ari Kelamı: Ebu Bekr el-Bakillani (ö. 403/1013) ve Hidayetü’l-Müşterşidin’i”. çev. Fatıma Akkaya Öğe. Kader 20/1 (2022), 466-494.
63. Stroumsa, Sarah. Freethinkers of Medieval Islam: Ibn al-Rawandi, Abu Bakr al-Razi, and Their Impact on Islamic Thought. Leiden: E.J. Brill, 1999.
64. Stroumsa, Sarah. “The Barāhima in Early Kalam”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 6 (1985), 229-241.
65. Şahin, M. Süreyya. “İsfahânî, Ebû Îsâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/507-508. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
66. Şeyh Sadûk. Kemâlü’d-dîn ve temâmü’n-niʿme. Kum: Müessetü Neşri’l-İslâmî, 1405/1984.
67. Thiele, Jan. “Abū Bakr al-Bāqillānī”. Encyclopaedia of Medieval Philosophy. ed. H. Lagerlund. 1-8. Dordrecht: Springer, 2019.
68. Thiele, Jan. “IV. Yüzyıl İslâm Kelâmında İrade Hürriyeti Anlayışları: Tarihî Bağlamında Bâkıllânî’nin İnsan Fiilleri Teorisi”. çev. Zeynep Büşra Özdemir-Gülay Parlak Durmuş. Kader 19/1 (2021), 377-398.
69. Thiele, Jan. “Kurtuba ile Nîşâbur Arasında: Eş’arîliğin Zuhuru ve Yekpareleşmesi (IV.-V./X.-XI. Yüzyıllar)”. çev. Ulvi Murat Kılavuz vd. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. 309-328. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
70. Thomas, David. “al-Bāqillānī”. Christian Muslim Relations: A Bibliographical History, Volume II (900-1050). ed. David Thomas-Alexander Mallett. 446-450. Leiden: Brill, 2010.
71. Tümer, Günay. “Brahmanizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/329-333. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
72. Utku, Nihal Şahin. “Orta Çağ’da Hint Okyanusu’nda Doğu-Batı Etkileşiminde Müslüman Tüccarın Rolü”. Doğu-Batı Medeniyetlerinin İnşasında Tarih, Kültür, Sanat, Felsefe ve Din. 308-327. Konya: Türkiye İmam Hatipliler Vakfı Yayınları, 2019.
73. Ünal, Zeynep Kaya. Abbasî Dönemi’nde Bir Dünya Tarihi Anlatısı Kurmak Mes’ûdî ve Tarih Metodu. İstanbul: Dergah Yayınları, 2024.
74. Üzüm, İlyas. “Mezhep”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/526-532. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
75. Woodhead, Christine. “Minorsky, Vladimir Fedorovich”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/116-117. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
76. Xiuyuan, Dong. “The Enigma of the Brahmins: On Sarah Stroumsa’s Study of the Barāhima”. Religious and Intellectual Diversity in the Islamicate World and Beyond. ed. Sabine Schmidtke-Omer Michaelis Brill. 2/ 645–658. Leiden: Brill, 2023. https://doi.org/10.1163/9789004686946_029
77. Ya’kubî, İbn Vazıh Ahmed b. İshak b. Ca’fer. Târihü’l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sadır, 1995.
78. Yavuz, Yusuf Şevki. “A‘lâmü’n-Nübüvve”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/337-338. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
79. Yavuz, Yusuf Şevki. “İstidlâl (Kelâm)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/325-328. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
80. Yavuz, Yusuf Şevki. “Kindî, Abdülmesîh b. İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/38-39. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
81. Yücel, Ahmet. “İbn Sîrîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/358-359. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
82. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b İshak. Ahbâru Ebî’l-Kâsım ez-Zeccaci. Bağdad: Dârü’r-Reşid, 1980.